Đức Thọ là xã thuộc tỉnh Hà Tĩnh, nguyên là vùng huyện lỵ của huyện Đức Thọ cũ bên sông La, được lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở thị trấn Đức Thọ và các xã Tùng Ảnh, Hòa Lạc, Tân Dân. Diện tích 48,93 km², dân số 40.064 người.
Tổng quan
Xã Đức Thọ là trung tâm cũ của vùng La Sơn – Đức Thọ, nơi đất “địa linh nhân kiệt” của xứ Nghệ. Xã gồm thị trấn Đức Thọ (huyện lỵ của huyện Đức Thọ cũ) và ba xã Tùng Ảnh, Hòa Lạc, Tân Dân; trụ sở xã đặt tại trụ sở UBND huyện Đức Thọ cũ.
Xã rộng 48,93 km², dân số 40.064 người, mật độ khoảng 819 người/km² — xếp thứ năm về dân số trong 69 đơn vị cấp xã của Hà Tĩnh, chỉ sau phường Thành Sen và các xã Đức Thịnh, Can Lộc, Lộc Hà.
Hai địa danh làm nên tên tuổi xã: làng Đông Thái (Tùng Ảnh) — quê của lãnh tụ Cần Vương Phan Đình Phùng và nguyên quán của Tổng Bí thư Trần Phú — và bến Tam Soa, nơi hai dòng Ngàn Phố, Ngàn Sâu hợp lại thành sông La.
Tên gọi và ý nghĩa
Tên từ đâu ra: xã mới lấy tên huyện Đức Thọ và thị trấn Đức Thọ — đơn vị trung tâm của vùng được sáp nhập. Theo Báo Hà Tĩnh, Hà Tĩnh có 12 đơn vị cấp xã đặt theo tên huyện, thị xã cũ ở nơi là trung tâm; Đức Thọ là một trong số đó.
Lịch sử tên: theo Wikipedia, vùng đất thời thuộc Đường đến thời Lý gọi là Cổ La; thời Lý – Trần là Chi La; năm 1428 là La Giang; khoảng 1729–1740 đổi thành huyện La Sơn để tránh tên húy chúa Trịnh Giang — tất cả đều thuộc phủ Đức Quang. Tên Đức Thọ xuất hiện ở cấp phủ dưới triều Minh Mạng: bài Wikipedia về huyện ghi năm 1822 phủ Đức Quang đổi tên thành phủ Đức Thọ vì trùng tên húy (Báo Hà Tĩnh cũng ghi tên có từ 1822), còn bài về phủ ghi phủ Đức Thọ lập năm 1831 khi tách Hà Tĩnh khỏi trấn Nghệ An, gồm bốn huyện Hương Sơn, La Sơn, Thiên Lộc, Nghi Xuân, tồn tại đến 1919. Sau năm 1945, La Sơn trở thành huyện Đức Thọ. Nhiều xã cũ của huyện mang chữ “Đức” đứng đầu (Đức Yên, Đức Lạc, Đức Hòa, Đức Long, Đức Lập…), và năm 2025 cả năm xã mới của vùng đều có tên bắt đầu bằng chữ “Đức”.
Phân tích Hán Việt: Báo Hà Tĩnh giải thích tên Đức Thọ là sự kết hợp của “đức” và “thọ”, mang ý nghĩa về truyền thống đạo đức và hiếu học. Theo từ điển, âm đức ứng với chữ 德 (đạo đức, đức hạnh); âm thọ có các chữ 壽 (sống lâu), 受 (nhận), 授 (trao). Các nguồn đã tra chưa ghi chữ Hán của tên phủ, nên bài không khẳng định cách viết.
Tên làng trong xã: Tùng Ảnh là tên xã cũ, gần núi Tùng Lĩnh; Đông Thái là làng văn vật nổi tiếng; Yên Trung là làng từng đặt lỵ sở phủ Đức Thọ trước 1945.
Trùng tên: cả nước chỉ có một xã Đức Thọ.
Địa lý
Theo Wikipedia tiếng Việt, phía bắc xã giáp xã Đức Minh với ranh giới tự nhiên là sông La; phía nam giáp xã Đức Đồng; phía đông giáp xã Đức Quang và Đức Thịnh; phía tây giáp xã Tứ Mỹ và xã Mai Hoa.
Sông La chỉ dài khoảng 12,5 km: hình thành từ sông Ngàn Phố (chảy từ Hương Sơn) và sông Ngàn Sâu (chảy từ Hương Khê, Vũ Quang) hợp lưu ở bến Tam Soa vùng Linh Cảm, rồi chảy về phía đông bắc nhập với sông Cả thành sông Lam. Vùng ngã ba sông này có cầu Linh Cảm và cầu Cố Bá.
Địa hình huyện Đức Thọ cũ thuộc vùng trung du: đồng bằng phù sa ven sông xen đồi thấp; núi Tùng Lĩnh là điểm cao gần Tùng Ảnh. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, gió tây nam khô nóng mùa hè; vùng bãi ven sông La thường bị ngập khi lũ Ngàn Phố, Ngàn Sâu dồn về.
Lịch sử
Trước năm 1945, làng Yên Trung là nơi đặt lỵ sở phủ Đức Thọ. Theo Wikipedia:
- 1953 — thành lập thị trấn Đức Thọ trên cơ sở tách hai làng Đông Yên và Yên Trung (xã Đức Yên).
- 1976–1991 — huyện Đức Thọ thuộc tỉnh Nghệ Tĩnh; từ 1991 trở lại Hà Tĩnh.
- 1/2/1978 — hợp nhất hai xã Châu Phong và Tùng Ảnh thành xã Tùng Ảnh.
- 1994 — sáp nhập thôn Mai Hồ vào thị trấn.
- 1/1/2020 — theo Nghị quyết 819/NQ-UBTVQH14, xã Đức Yên nhập vào thị trấn Đức Thọ; cùng đợt, các xã Đức Hòa và Đức Lạc hợp thành xã Hòa Lạc, các xã Đức Long và Đức Lập hợp thành xã Tân Dân.
- 16/6/2025 — Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 (khoản 37 Điều 1) sắp xếp thị trấn Đức Thọ và các xã Tùng Ảnh, Hòa Lạc, Tân Dân thành xã Đức Thọ; xã hoạt động từ 1/7/2025.
Tùng Ảnh là quê của Phan Đình Phùng (1847–1895), thủ lĩnh cuộc khởi nghĩa Hương Khê trong phong trào Cần Vương, và là nguyên quán của Trần Phú (1904–1931), Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng Cộng sản Đông Dương.
Dân cư và xã hội
Với hơn 40 nghìn người, xã có khu trung tâm đô thị đông đúc quanh thị trấn cũ, còn Tùng Ảnh, Hòa Lạc, Tân Dân là làng xã nông nghiệp ven sông La và Ngàn Phố. Cư dân chủ yếu là người Kinh; theo số liệu năm 2009 của huyện Đức Thọ cũ, khoảng 11% dân số theo Công giáo.
Vùng La Sơn nổi tiếng hiếu học: Wikipedia ghi thời phong kiến huyện có 39 người đỗ đại khoa, với các dòng họ khoa bảng như họ Lê Văn, Hoàng Xuân, Phan Đình, Hà Học. Làng Đông Thái được nhắc trong số các làng văn vật của Đức Thọ.
Kinh tế
Khu trung tâm thị trấn cũ là nơi tập trung thương mại, dịch vụ của huyện lỵ; các làng Tùng Ảnh, Hòa Lạc, Tân Dân chủ yếu làm nông nghiệp. Wikipedia xếp Đức Thọ cũ vào nhóm huyện trung du của Hà Tĩnh.
Các tuyến cao tốc Diễn Châu – Bãi Vọt và Bãi Vọt – Hàm Nghi đi qua địa bàn huyện cũ (Wikipedia). Ở Tân Dân (Đức Lập cũ), làng Mỹ Xuyên có hội hát ghẹo và tục ăn cá gỏi vào cuối xuân, đầu hạ (Wikipedia).
Văn hóa và di tích
Wikipedia về huyện Đức Thọ ghi các di tích ở Tùng Ảnh: mộ Phan Đình Phùng, nhà thờ Phan Đình Phùng (di tích lịch sử văn hóa quốc gia năm 2007), khu lưu niệm Trần Phú, nhà thờ và mộ Lê Bôi (danh nhân thế kỷ XV), nhà thờ Bùi Dương Lịch (thế kỷ XVIII), đền Đinh Lễ. Ở vùng Hòa Lạc có chùa Am (Đức Hòa cũ, kiến trúc thế kỷ XV), đền thờ Thánh Mẫu Thượng Thiên ở Đông Xá, đền Tượng Lĩnh, đền chợ Nướt ở Bình Minh (Đức Lạc cũ), cùng thắng cảnh núi Tùng Lĩnh, sông La, bến Tam Soa, cầu Linh Cảm và cầu Cố Bá.
Sinh hoạt văn hóa dân gian tiêu biểu là hát ghẹo Mỹ Xuyên (Đức Lập cũ). Vùng Đức Thọ cũng là nơi lưu giữ nhiều làn điệu ví, giặm Nghệ Tĩnh — di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh ngày 27/11/2014.
Giao thông
Quốc lộ 8A từ Hồng Lĩnh đi Hương Sơn – cửa khẩu Cầu Treo chạy qua vùng Đức Thọ. Xã cách thành phố Hà Tĩnh khoảng 57 km và Hà Nội khoảng 325 km (theo Wikipedia về huyện cũ).
Nhân vật
Phan Đình Phùng (1847–1895), làng Đông Thái — Đình nguyên Tiến sĩ năm 1877, thủ lĩnh khởi nghĩa Hương Khê. Trần Phú (1904–1931), sinh ở Tuy An (Phú Yên), nguyên quán làng Đông Thái — Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng Cộng sản Đông Dương.
Bản đồ Xã Đức Thọ
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Đức Thọ được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Thị trấn Đức Thọ | Huyện Đức Thọ | Tỉnh Hà Tĩnh | toàn bộ |
| Xã Tùng Ảnh | Huyện Đức Thọ | Tỉnh Hà Tĩnh | toàn bộ |
| Xã Tân Dân | Huyện Đức Thọ | Tỉnh Hà Tĩnh | toàn bộ |
| Xã Hòa Lạc | Huyện Đức Thọ | Tỉnh Hà Tĩnh | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Đức Thọ gồm những đơn vị cũ nào?
Thị trấn Đức Thọ và các xã Tùng Ảnh, Hòa Lạc, Tân Dân của huyện Đức Thọ cũ (Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15).
Tên Đức Thọ có nghĩa là gì?
Báo Hà Tĩnh giải thích tên là sự kết hợp “đức” và “thọ”, mang ý nghĩa truyền thống đạo đức, hiếu học. Tên có từ thời Minh Mạng ở cấp phủ (phủ Đức Thọ), thay cho phủ Đức Quang; sau 1945 là tên huyện, từ 2025 là tên xã.
Quê Phan Đình Phùng nay thuộc xã nào?
Làng Đông Thái, xã Tùng Ảnh cũ — nay thuộc xã Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh.
Sông La bắt đầu từ đâu?
Từ bến Tam Soa (vùng Linh Cảm), nơi sông Ngàn Phố và sông Ngàn Sâu hợp lưu; sông La dài khoảng 12,5 km rồi nhập sông Cả thành sông Lam.
Diện tích, dân số xã Đức Thọ?
48,93 km², 40.064 người; trụ sở xã đặt tại trụ sở UBND huyện Đức Thọ cũ.
Cùng Huyện Đức Thọ trước đây
- Xã Đức Đồng 11.531
- Xã Đức Minh 18.718
- Xã Đức Quang 17.515
- Xã Đức Thịnh 41.401
← Toàn bộ 69 xã, phường của Hà Tĩnh Tra tên xã cũ → mới