Xã Vũ Quang

Tổng quan

Với 533,5 km², xã Vũ Quang là đơn vị cấp xã rộng nhất tỉnh Hà Tĩnh — rộng gấp đôi xã đứng thứ hai là Hương Xuân — trong khi dân số chỉ 14.991 người, mật độ khoảng 28 người/km². Xã giáp nước Lào và có Vườn quốc gia Vũ Quang, chỗ các nhà khoa học phát hiện loài sao la năm 1992.

Xã lập ngày 1/7/2025 từ thị trấn Vũ Quang — huyện lỵ của huyện Vũ Quang (2000–2025) — cùng ba xã Hương Minh, Quang Thọ, Thọ Điền. Trên địa bàn xã có hồ chứa nước Ngàn Trươi — hồ chứa lớn nhất Hà Tĩnh. Trụ sở đặt tại trụ sở cũ của UBND huyện Vũ Quang.

Theo Báo Hà Tĩnh, tên huyện (nay là tên xã) đặt theo căn cứ Vũ Quang của khởi nghĩa Hương Khê do Phan Đình Phùng lãnh đạo cuối thế kỷ XIX.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra. Xã mới lấy tên thị trấn Vũ Quang — cũng là tên huyện Vũ Quang bị bãi bỏ ngày 1/7/2025. Theo Báo Hà Tĩnh, tên huyện Vũ Quang khi lập năm 2000 được đặt theo tên căn cứ địa Vũ Quang trong khởi nghĩa Cần Vương, như một cách tri ân tinh thần yêu nước của cha ông. Đây là một trong 12 đơn vị cấp xã mới của Hà Tĩnh lấy lại tên huyện, thị xã cũ.

Dị bản: Vũ Quang hay Vụ Quang. Bài Khởi nghĩa Hương Khê (1885–1896) trên Wikipedia chép tên căn cứ là Vụ Quang (dấu nặng), mô tả là vùng phía tây huyện Hương Khê thời đó, địa hình hiểm trở, tựa lưng dãy Trường Sơn. Tên hành chính hiện nay viết Vũ Quang (dấu ngã). Tên này còn từng là tên một xã: xã Vũ Quang vốn thuộc huyện Hương Khê, năm 2000 chuyển về huyện Vũ Quang mới lập; năm 2003, cùng lúc lập thị trấn Vũ Quang, xã này đổi tên thành Hương Quang.

Chữ Hán. Chưa có nguồn Hán Nôm nào trong tư liệu đã tra xác nhận chữ gốc của tên này, nên ở đây chỉ nêu các chữ ứng với từng âm theo từ điển, không chọn chữ nào. Âm vũ ứng với nhiều chữ như 雨 (mưa), 武 (võ), 羽 (lông vũ); âm quang có chữ thông dụng 光 (ánh sáng). Từ điển nhà có mục Vũ Quang ghi đây là tên huyện thuộc Hà Tĩnh.

Tên các xã cũ. Hương Minh mang chữ “Hương” của huyện Hương Khê cũ; Quang Thọ ghép từ Hương Quang + Hương Thọ, Thọ Điền ghép từ Sơn Thọ + Hương Điền (2020). Cả nước chỉ có một xã Vũ Quang.

Địa lý

Xã nằm ở tây nam vùng Vũ Quang cũ. Theo bản đồ hành chính sau sắp xếp, phía bắc giáp Sơn Tây, Kim Hoa, Mai Hoa và Thượng Đức; phía đông giáp Hà Linh; phía nam giáp Hương Bình và nước Lào; phía tây giáp Sơn Kim 2. Huyện Vũ Quang cũ có 42 km đường biên giới với Lào.

Hai sông chính của vùng Vũ Quang cũ là Ngàn Sâu và Ngàn Trươi. Hồ chứa nước Ngàn Trươi (thuộc hệ thống thủy lợi Ngàn Trươi – Cẩm Trang) nằm trên địa bàn xã, khởi công tháng 6/2009, dung tích 775 triệu m³, đập cao trình 53,9 m — hồ chứa lớn nhất Hà Tĩnh, chỉ sau Dầu Tiếng và Cửa Đạt trong cả nước. Diện tích ngập khoảng 40 km², chủ yếu là rừng của Vườn quốc gia Vũ Quang.

Vườn quốc gia Vũ Quang thành lập theo Quyết định 102/2002/QĐ-TTg ngày 30/7/2002, rộng khoảng 55.029 ha, gồm phân khu bảo vệ nghiêm ngặt khoảng 38.800 ha. Đây là nơi phát hiện sao la (1992, Bộ Lâm nghiệp phối hợp WWF) và mang lớn (1994) — tên khoa học Megamuntiacus vuquangensis. Vườn ghi nhận 1.823 loài thực vật bậc cao có mạch, 94 loài thú, 315 loài chim.

Theo Wikipedia, khoảng 76% diện tích rừng của huyện cũ là rừng tự nhiên, tập trung ở Vườn quốc gia. Khoáng sản có quặng sắt ở khu vực Sơn Thọ cũ và cát sỏi dọc sông Ngàn Trươi.

Lịch sử

Khởi nghĩa Hương Khê. Từ 1885 đến 1896, vùng núi này là căn cứ của nghĩa quân Phan Đình Phùng, cùng tướng Cao Thắng (1864–1893). Phan Đình Phùng mất ngày 28/12/1895 sau khi bị thương nặng trong một trận đánh; khởi nghĩa tan rã sau đó ít lâu. Khu căn cứ địa gắn với khởi nghĩa được Nhà nước xếp hạng di tích năm 1995. Phía thượng nguồn hồ Ngàn Trươi hiện có bia tưởng niệm và đền thờ Phan Đình Phùng.

Hành chính.

• 4/8/2000 — lập huyện Vũ Quang từ 6 xã của Đức Thọ, 5 xã của Hương Khê (Hương Thọ, Hương Minh, Hương Đại, Hương Điền, Vũ Quang) và xã Sơn Thọ của Hương Sơn.
• 3/10/2003 — Nghị định 112/2003/NĐ-CP lập thị trấn Vũ Quang (huyện lỵ) từ xã Hương Đại và một phần Hương Minh, Đức Bồng; xã Vũ Quang cũ đổi tên Hương Quang.
• 1/1/2020 — Nghị quyết 819/NQ-UBTVQH14 nhập Hương Thọ với Hương Quang thành Quang Thọ, Hương Điền với Sơn Thọ thành Thọ Điền.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 nhập thị trấn Vũ Quang, Hương Minh, Quang Thọ, Thọ Điền thành xã Vũ Quang, hiệu lực 1/7/2025.

Dân cư và xã hội

Gần 15.000 người trên hơn 500 km², mật độ khoảng 28 người/km² — thấp thứ ba trong tỉnh sau sắp xếp, chỉ trên hai xã Sơn Kim 2 và Sơn Kim 1. Theo Wikipedia, huyện Vũ Quang cũ có người Kinh và người Chứt, khoảng 3,9% dân số theo Công giáo. Trụ sở xã đặt tại trụ sở cũ của UBND huyện Vũ Quang.

Kinh tế

Cam là cây trồng chủ lực của vùng; huyện cũ đã xây dựng thương hiệu “cam Vũ Quang”, bên cạnh rừng trồng bạch đàn và keo. Quặng sắt ở khu vực Sơn Thọ cũ và cát sỏi sông Ngàn Trươi được khai thác.

Hồ Ngàn Trươi cung cấp nước tưới cho 32.585 ha đất canh tác của 8 huyện trong tỉnh, tạo môi trường nuôi trồng khoảng 5.991 ha thủy sản, cấp nước cho mỏ sắt Thạch Khê và góp phần giảm lũ hạ du. Báo Hà Tĩnh đánh giá vùng Vũ Quang có điều kiện phát triển du lịch sinh thái, trải nghiệm.

Văn hóa và di tích

• Di tích căn cứ địa Vũ Quang của khởi nghĩa Hương Khê (xếp hạng năm 1995).
• Nhà thờ và mộ Phan Đình Phùng, Sơn phòng Phú Gia — các di tích liên quan được Wikipedia liệt kê ở cấp huyện Vũ Quang cũ.

Trước năm 2000, các làng của xã thuộc ba huyện Hương Khê, Hương Sơn và Đức Thọ. Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh (UNESCO ghi danh 27/11/2014) là loại hình dân ca chung của cộng đồng xứ Nghệ.

Du lịch

Vườn quốc gia Vũ Quang cách phường Thành Sen (trung tâm tỉnh) khoảng 75 km. Theo Wikipedia, hồ Ngàn Trươi với cảnh hồ và núi rừng bao quanh hiện thu hút khách tham quan. Khoảng 38.800 trong 55.029 ha của vườn quốc gia là phân khu bảo vệ nghiêm ngặt.

Bản đồ Xã Vũ Quang

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Vũ Quang được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Vũ Quang trước đây

• Xã Mai Hoa 11.065
• Xã Thượng Đức 10.015