Xã Khánh Sơn

Tổng quan

Thung lũng Tô Hạp, nơi đặt trụ sở xã Khánh Sơn, nằm ở độ cao khoảng 800 m, có khí hậu mát và là nơi tìm ra bộ đàn đá Khánh Sơn — bảo vật quốc gia được công nhận năm 2024. Xã thuộc tỉnh Khánh Hòa, hình thành từ thị trấn Tô Hạp (huyện lỵ cũ của huyện Khánh Sơn) và hai xã Sơn Bình, Sơn Hiệp; trụ sở chính quyền đặt tại trụ sở cũ của UBND huyện Khánh Sơn.

Xã rộng 98,7 km² — nhỏ nhất trong ba xã kế thừa huyện Khánh Sơn — nhưng đông dân nhất với 11.535 người, mật độ khoảng 117 người/km². Sông Tô Hạp chảy qua giữa thung lũng; hai bên bờ là những vườn sầu riêng làm nên tên tuổi nông sản của vùng.

Ngoài đàn đá, xã còn có thác Tà Gụ (di tích – danh thắng cấp tỉnh) và các điểm di tích căn cứ cách mạng Tô Hạp, Xóm Cỏ.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới mang tên huyện Khánh Sơn — huyện miền núi lập lần đầu năm 1951 khi Ủy ban kháng chiến Nam Trung Bộ tách huyện Ba Ngòi, tái lập năm 1985. Đây là xã duy nhất trong ba xã kế thừa huyện được giữ tên trơn; hai xã còn lại là Đông Khánh Sơn và Tây Khánh Sơn.

Phân tích Hán Việt. Sơn là chữ 山 — núi. Âm khánh ứng với nhiều chữ Hán; chữ dùng trong tên tỉnh Khánh Hòa là 慶 — mừng, phúc lành. Chưa tìm được văn bản năm 1951 giải thích vì sao huyện mang tên Khánh Sơn, nên không suy luận thêm về lý do đặt tên.

Tên các đơn vị cũ. Bốn trong bảy xã của huyện cũ mang chữ “Sơn” ở đầu tên: Sơn Bình, Sơn Hiệp, Sơn Lâm, Sơn Trung. Riêng Tô Hạp, theo báo Nhân Dân, đó là tên sông và cũng là tên một loài cây vừa làm dược liệu vừa làm hương liệu, lá được người Raglai ăn kèm cá suối nướng. Năm 1985, xã Trung Hạp chia thành thị trấn Tô Hạp và xã Sơn Trung; xã Sơn Hiệp chia thành Sơn Hiệp và Sơn Bình.

Trùng tên: trước năm 2025, Nghệ An có một xã Khánh Sơn (huyện Nam Đàn), nay đã nhập vào xã Thiên Nhẫn; hiện cả nước chỉ còn một xã Khánh Sơn là xã này.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Khánh Vĩnh và Suối Dầu ở phía bắc, Đông Khánh Sơn ở phía đông, Tây Khánh Sơn ở phía tây, Bác Ái và Bác Ái Đông ở phía nam.

Vùng Khánh Sơn cao khoảng 800 m so với mực nước biển, khí hậu mát mẻ. Sông Tô Hạp bắt nguồn từ núi Ba Cụm Nam, chảy ngược về phía tây — khác với phần lớn sông Khánh Hòa đổ ra biển Đông — qua Ba Cụm, Sơn Trung, Tô Hạp, Sơn Hiệp, Sơn Bình, Sơn Lâm, Thành Sơn rồi sang vùng Bác Ái. Thác Tà Gụ ở Sơn Hiệp cũ là điểm tham quan quen thuộc của vùng. Núi Dốc Gạo, nơi tìm thấy đàn đá, thuộc thôn Tô Hạp của xã Trung Hạp cũ; Dốc Gạo nay cũng là tên một thôn của xã.

Lịch sử

• 3/1951 — huyện Ba Ngòi chia thành Khu vực đặc biệt Cam Ranh và huyện Khánh Sơn.
• 1960–1962 — địa giới huyện thay đổi nhiều lần: nhận hai xã Sơn Bình, Sơn Thượng của Bác Ái, rồi chuyển năm xã sang huyện Vĩnh Sơn mới lập (nay là vùng Khánh Vĩnh).
• 1963–1975 — cơ quan huyện Khánh Sơn rút vào thung lũng Tô Hạp, trụ lại đến hết chiến tranh. Cụm căn cứ Tô Hạp – Xóm Cỏ – Suối Gia đối diện căn cứ quân sự Cam Ranh; năm 1963 lực lượng địa phương chống cuộc càn quét lớn của đối phương tại đây.
• 10/3/1977 — Quyết định 49-CP nhập huyện Khánh Sơn vào huyện Cam Ranh, tỉnh Phú Khánh.
• 16/3/1979 — mốc công bố phát hiện bộ đàn đá tại núi Dốc Gạo, thôn Tô Hạp, xã Trung Hạp (gia đình ông Bo Bo Ren, người Raglai, cất giữ trước đó và bàn giao cho chính quyền).
• 27/6/1985 — tái lập huyện Khánh Sơn với bốn xã Ba Cụm, Sơn Hiệp, Thành Sơn, Trung Hạp. Ngày 13/9/1985, Quyết định 230-HĐBT chia Trung Hạp thành thị trấn Tô Hạp và xã Sơn Trung, chia Sơn Hiệp thành Sơn Hiệp và Sơn Bình.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 nhập thị trấn Tô Hạp, Sơn Bình, Sơn Hiệp thành xã Khánh Sơn; hoạt động từ 1/7/2025.

Năm 2026 xã trình phương án gộp 13 thôn thành 7 thôn: Liên Hòa, Xóm Cỏ, Tà Gụ, Hòn Dung, Dốc Gạo, Tà Lương và Tô Hạp.

Dân cư – xã hội

Dân số 11.535 người (khoảng 3.274 hộ theo số liệu xã tháng 4/2026). Cư dân vùng Khánh Sơn cũ chủ yếu là người Raglai và người Kinh. Số liệu dân tộc riêng cho xã chưa được công bố. Theo phương án sắp xếp thôn năm 2026, nhiều thôn cũ có dưới 300 hộ — mức tối thiểu cho một thôn ở vùng Duyên hải Nam Trung Bộ và Tây Nguyên — nên 13 thôn được đề xuất gộp còn 7.

Nghệ nhân ưu tú Mấu Quốc Tiến, nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Raglai người Khánh Sơn, đã sưu tầm hàng chục nghìn trang sử thi, dân ca bằng tiếng Raglai và tiếng Việt.

Kinh tế

Sầu riêng là cây làm nên thương hiệu: trước khi sáp nhập, huyện Khánh Sơn có hơn 2.000 ha sầu riêng, sản lượng khoảng 12.000 tấn/năm, với các giống Ri6, Chín Hóa, Monthong. Dọc sông Tô Hạp có nhiều vườn sầu riêng; báo Nhân Dân ghi sầu riêng Khánh Sơn đã có mặt trên những sạp trái cây cao cấp.

Theo báo Dân Việt, cây sầu riêng giúp đời sống người dân khấm khá hơn và thu hút khách tham quan trong, ngoài tỉnh.

Văn hóa – di tích

• Đàn đá Khánh Sơn — hai bộ đàn đá A và B tìm thấy ở núi Dốc Gạo; được công nhận bảo vật quốc gia theo Quyết định 73/QĐ-TTg ngày 18/1/2024. Thanh dài nhất 103 cm, nặng nhất 28,1 kg. Hiện vật do Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa quản lý, trưng bày.
• Căn cứ cách mạng Tô Hạp — gồm các cụm Xóm Cỏ (Sơn Bình cũ), Tô Hạp và Suối Gia; được UBND tỉnh xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh năm 2008. Thôn Xóm Cỏ được giữ tên trong đợt sắp xếp thôn vì giá trị lịch sử này.
• Thác Tà Gụ — di tích lịch sử – văn hóa – danh lam thắng cảnh cấp tỉnh từ năm 2009.

Người Raglai ở đây gìn giữ sử thi (akhàt jucar), hát đối đáp, nhạc mã la, đàn chapi và lễ bỏ mả — nghi lễ đã được ghi vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Giao thông

Tô Hạp nằm trên tỉnh lộ 9 nối xuống Cam Ranh (khoảng 40 km về phía đông).

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: “…, xã Khánh Sơn, tỉnh Khánh Hòa” — không còn “thị trấn Tô Hạp, huyện Khánh Sơn”. Thủ tục hành chính làm tại khu trụ sở cũ của huyện.

Bản đồ Xã Khánh Sơn

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Khánh Sơn được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Khánh Sơn trước đây

• Xã Đông Khánh Sơn 10.376
• Xã Tây Khánh Sơn 7.847