Xã Khánh Vĩnh

Tổng quan

Từ năm 1989 đến giữa năm 2025, thị trấn Khánh Vĩnh là nơi đặt các cơ quan của huyện miền núi Khánh Vĩnh — huyện có mật độ dân số thấp nhất của tỉnh Khánh Hòa trước năm 2025. Khi bỏ cấp huyện, thị trấn này cùng hai xã Khánh Phú và Sông Cầu hợp thành xã Khánh Vĩnh; trụ sở chính quyền xã đặt tại trụ sở cũ của UBND huyện Khánh Vĩnh.

Xã rộng 192,4 km², dân số 11.204 người, mật độ khoảng 58 người/km² — đông dân nhất trong năm xã mang tên Khánh Vĩnh, dù vẫn rất thưa so với vùng đồng bằng ven biển. Phần trung tâm là phố thị nhỏ với chợ, trường học, cơ sở y tế của huyện cũ; phần còn lại là thôn xóm rải theo các thung lũng sông suối và sườn đồi.

Hai điểm nhận diện của xã là bưởi da xanh — cây trồng chủ lực của vùng Khánh Vĩnh — và thác Yang Bay ở thôn Ngã Hai cũ (xã Khánh Phú cũ), một khu du lịch sinh thái gắn với văn hóa người Raglai.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ nguyên tên thị trấn Khánh Vĩnh — đơn vị hành chính lớn nhất trong ba đơn vị hợp thành, đồng thời là tên của huyện Khánh Vĩnh (tái lập năm 1985). Trong số năm xã kế thừa vùng huyện cũ, chỉ xã này mang tên trơn, không kèm từ chỉ phương hướng; bốn xã còn lại là Bắc Khánh Vĩnh, Trung Khánh Vĩnh, Tây Khánh Vĩnh và Nam Khánh Vĩnh.

Phân tích Hán Việt. Âm khánh ứng với nhiều chữ Hán; trong địa danh vùng này, chữ thường được hiểu là 慶 — mừng, phúc lành — cũng là chữ đầu của tên tỉnh Khánh Hòa (慶和). Âm vĩnh trong từ điển chỉ có một chữ: 永 — lâu dài, mãi mãi. Ghép lại, Khánh Vĩnh thường được hiểu là “phúc lành lâu bền”. Chưa tìm được văn bản nào giải thích vì sao huyện được đặt tên này khi tái lập năm 1985. Bảy xã đầu tiên của huyện năm 1985 đều mang chữ “Khánh” ở đầu tên: Khánh Bình, Khánh Lê, Khánh Minh, Khánh Phú, Khánh Thành, Khánh Thượng, Khánh Vinh.

Hai tên cũ không còn là tên đơn vị hành chính: Khánh Phú là một trong bảy xã đầu tiên của huyện năm 1985; Sông Cầu được dùng làm tên xã từ năm 1998. Cả hai vẫn sống trong tên thôn sau đợt sắp xếp thôn năm 2026.

Trùng tên: trong danh mục đơn vị hành chính cấp xã sau ngày 1/7/2025, không có xã phường nào khác trên cả nước mang tên Khánh Vĩnh. Khi viết địa chỉ chỉ cần “xã Khánh Vĩnh, tỉnh Khánh Hòa”.

Địa lý

Xã nằm ở phần trung tâm – phía đông của vùng Khánh Vĩnh cũ. Theo tổng hợp trên Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Nam Khánh Vĩnh ở phía tây, các xã Khánh Sơn và Tây Khánh Sơn ở phía nam, vùng Diên Khánh – Suối Dầu ở phía đông.

Vùng huyện cũ là thượng nguồn sông Cái Nha Trang: các sông suối từ dãy núi phía tây và nam tụ về sông Thác Ngựa và sông Chò rồi chảy về đồng bằng. Địa hình xã là đồi thấp và thung lũng xen kẽ. Thác Yang Bay trong địa phận xã Khánh Phú cũ là một đoạn suối đổ xuống từ vùng núi Gia Kang, cách trung tâm Nha Trang khoảng 40–45 km.

Theo số liệu cấp huyện cũ trên Wikipedia tiếng Việt, toàn huyện Khánh Vĩnh có 87.198,99 ha đất rừng, độ che phủ khoảng 75%, trữ lượng gỗ khoảng 10 triệu m³; mật độ sông suối bình quân 0,65 km/km²; khoáng sản chính là thiếc và cao lanh.

Lịch sử

Huyện Khánh Vĩnh được tái lập năm 1985 theo Quyết định 189-HĐBT, tách từ huyện Diên Khánh, khi còn thuộc tỉnh Phú Khánh. Lúc đầu huyện chỉ có bảy xã, trong đó có Khánh Phú và Khánh Vinh.

• 27/6/1989 — lập thị trấn Khánh Vĩnh làm huyện lỵ, trên cơ sở xã Khánh Vinh và một phần xã Khánh Thành.
• 30/6/1989 — tỉnh Khánh Hòa được tái lập từ tỉnh Phú Khánh; huyện Khánh Vĩnh thuộc Khánh Hòa.
• 9/12/1998 — lập xã Sông Cầu từ một phần xã Khánh Phú. Từ đây huyện có một thị trấn và 13 xã.
• 16/6/2025 — Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Khánh Hòa; thị trấn Khánh Vĩnh, xã Khánh Phú và xã Sông Cầu nhập thành xã Khánh Vĩnh.
• 1/7/2025 — xã mới chính thức hoạt động, cùng ngày tỉnh Ninh Thuận nhập vào tỉnh Khánh Hòa theo Nghị quyết 202/2025/QH15.

Sông Cầu vốn tách ra từ Khánh Phú năm 1998, nay trở lại cùng một đơn vị với xã mẹ. Năm 2026, xã trình phương án gộp 12 thôn thành 5 thôn (Thôn 1, Thôn 2, Sông Cầu, Khánh Phú 1, Khánh Phú 2 theo đề xuất ban đầu) vì nhiều thôn chưa đạt quy mô số hộ tối thiểu.

Dân cư – xã hội

Với 11.204 người trên 192,4 km², theo số liệu xã năm 2026, hai thôn trung tâm thuộc thị trấn cũ có khoảng 5.300 người, ba thôn thuộc Khánh Phú, Sông Cầu cũ khoảng 5.300 người. Theo số liệu điều tra năm 2009 của cả huyện Khánh Vĩnh, người Raglai chiếm khoảng 49% dân số huyện, người Kinh khoảng 27,5%, người Cơ Ho (chủ yếu nhóm T'rin) khoảng 14%; ngoài ra có người Ê Đê, Tày, Nùng, Mường — tổng cộng khoảng 15 dân tộc.

Là huyện lỵ cũ, xã có mạng lưới trường học các cấp, cơ sở y tế và các dịch vụ công lớn nhất vùng Khánh Vĩnh.

Kinh tế

Nông nghiệp – lâm nghiệp vẫn là nền tảng. Cây tiêu biểu là bưởi da xanh: nhãn hiệu tập thể “Bưởi da xanh Khánh Vĩnh” được UBND huyện công bố tháng 6/2019, và các xã Khánh Phú, Sông Cầu cùng Khánh Trung, Khánh Đông được nêu là vùng trồng nhiều nhất của huyện. Năm 2020 cả huyện có khoảng 552 ha bưởi; có vườn ở Khánh Phú trồng theo tiêu chuẩn VietGAP. Theo số liệu huyện cũ, các cây trồng khác gồm lúa, ngô, mía, khoai mì, rau; năm 2010 cơ cấu kinh tế huyện là nông – lâm – thủy sản 44,36%, công nghiệp – xây dựng 27,77%, dịch vụ 27,87%.

Thương mại – dịch vụ tập trung ở khu trung tâm thị trấn cũ. Du lịch sinh thái là hướng riêng của xã nhờ thác Yang Bay và cảnh quan suối rừng ở Khánh Phú.

Văn hóa

Thác Yang Bay (thôn Ngã Hai cũ, xã Khánh Phú cũ) là điểm văn hóa – du lịch nổi bật nhất. Trong tiếng Raglai, “Yang Bay” được giải thích là “thác Trời”. Khu du lịch tổ chức biểu diễn nhạc cụ, dân ca Raglai; vùng này từng tổ chức lễ hội mang tên “Huyền thoại thác Yang Bay”.

Văn hóa Raglai của vùng Khánh Vĩnh – Khánh Sơn gắn với các nhạc cụ như mã la, đàn chapi, kèn môi, đàn đá; với nghi lễ mừng lúa mới sau thu hoạch và lễ bỏ mả. Nhà truyền thống là nhà sàn thấp.

Giao thông

Từ Nha Trang lên Khánh Vĩnh đi theo hướng tây qua vùng Diên Khánh, khoảng 30 km. Vùng huyện cũ có Quốc lộ 27C đi qua — tuyến nối Nha Trang với Đà Lạt qua đèo Khánh Lê ở xã Nam Khánh Vĩnh.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: “…, xã Khánh Vĩnh, tỉnh Khánh Hòa” — không còn “thị trấn Khánh Vĩnh, huyện Khánh Vĩnh”. Thủ tục hành chính làm tại UBND xã và trung tâm phục vụ hành chính công của xã, đặt ở khu trụ sở cũ của huyện.

Bản đồ Xã Khánh Vĩnh

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Khánh Vĩnh được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Khánh Vĩnh trước đây

• Xã Bắc Khánh Vĩnh 9.199
• Xã Nam Khánh Vĩnh 10.271
• Xã Tây Khánh Vĩnh 7.357
• Xã Trung Khánh Vĩnh 7.772