Xã Bằng Mạc

Tổng quan

Tên Bằng Mạc từng là tên một trong mười huyện của tỉnh Lạng Sơn sau năm 1945, trước khi bị chia đôi năm 1964 để góp phần lập hai huyện Chi Lăng và Văn Quan. Sáu mươi năm sau, tên ấy trở lại làm tên một xã: xã Bằng Mạc của tỉnh Lạng Sơn, gồm trọn bốn xã cũ Gia Lộc, Bằng Hữu, Thượng Cường và Bằng Mạc ở phía bắc vùng huyện Chi Lăng cũ — cả bốn đều nằm trong tám xã của huyện Bằng Mạc xưa chuyển sang huyện Chi Lăng.

Xã rộng 117,82 km², dân số 13.647 người, mật độ khoảng 116 người/km². Trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND xã đặt tại trụ sở cũ của xã Gia Lộc (cổng thông tin xã ghi địa chỉ thôn Gia Lộc).

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Bằng Mạc cũ — một trong bốn xã hợp thành. Tên này đồng thời là tên huyện Bằng Mạc: sau năm 1945, tỉnh Lạng Sơn gồm thị xã Lạng Sơn và mười huyện Bằng Mạc, Bắc Sơn, Bình Gia, Cao Lộc, Điềm He, Lộc Bình, Ôn Châu, Thoát Lãng, Tràng Định, Văn Uyên. Ngày 16/12/1964, huyện Bằng Mạc bị chia: tám xã (Vạn Linh, Y Tịch, Bằng Mạc, Bằng Hữu, Hòa Bình, Thượng Cường, Gia Lộc, Hữu Liên) nhập với huyện Ôn Châu thành huyện Chi Lăng, sáu xã còn lại nhập với huyện Điềm He thành huyện Văn Quan. Cả bốn xã cũ hợp thành xã mới đều thuộc tám xã ấy, nên tên xã mới cũng là tên của đơn vị cấp huyện đã thôi tồn tại từ năm 1964.

Phân tích âm: theo từ điển, âm bằng ứng với nhiều chữ Hán như 朋 (bạn bè), 憑 (dựa vào), 鵬 (chim bằng); âm mạc ứng với 莫 (chớ, không; họ Mạc), 幕 (màn, trướng), 漠 (sa mạc). Chưa tìm được văn bản ghi chữ Hán của tên huyện, xã Bằng Mạc, nên bài không chọn chữ nào và nghĩa của tên được ghi là chưa xác định. Từ điển nhà có mục Bằng Mạc nhưng chỉ ghi đây là tên một xã của Lạng Sơn.

Tên các xã cũ: Gia Lộc, Bằng Hữu, Thượng Cường cũng chưa có nguồn ghi chữ Hán; ba tên này nay vẫn được dùng làm tên vùng, tên thôn (như thôn Gia Lộc nơi đặt trụ sở).

Trùng tên: trong 3.321 đơn vị cấp xã sau sắp xếp, chỉ có một xã Bằng Mạc.

Địa lý

Xã nằm ở phía bắc vùng Chi Lăng cũ, chuyển tiếp sang vùng Văn Quan. Theo bản đồ sau sắp xếp, phía bắc là xã Yên Phúc, phía tây là xã Tri Lễ, phía đông là xã Tân Đoàn và xã Nhân Lý, phía nam là các xã Vạn Linh và Chi Lăng.

Huyện Chi Lăng cũ có địa hình bị chia cắt bởi nhiều đồi núi, sông suối, dốc dần từ đông bắc xuống tây nam. Vùng Chi Lăng nằm ở chỗ chuyển tiếp giữa tiểu vùng khí hậu ẩm, mưa nhiều ở phía tây và tiểu vùng lạnh, mưa ít ở phía đông; nhiệt độ trung bình năm của huyện cũ khoảng 22,7 °C, lượng mưa khoảng 1.379 mm. Ở cấp tỉnh, Lạng Sơn là nơi có tổng lượng mưa trung bình năm thấp nhất khu vực Bắc Bộ (1.200–1.600 mm).

Lịch sử

Trước năm 1964, cả bốn xã Gia Lộc, Bằng Hữu, Thượng Cường và Bằng Mạc thuộc huyện Bằng Mạc, tỉnh Lạng Sơn.

• 16/12/1964 — Quyết định 177-CP của Hội đồng Chính phủ hợp nhất huyện Ôn Châu với tám xã của huyện Bằng Mạc thành huyện Chi Lăng; sáu xã còn lại của Bằng Mạc nhập với huyện Điềm He thành huyện Văn Quan. Tên huyện Bằng Mạc chấm dứt từ đây.
• 1975–1978 — huyện Chi Lăng thuộc tỉnh Cao Lạng, sau đó trở lại tỉnh Lạng Sơn.
• 11/9/1989 — xã Hữu Liên, cũng gốc Bằng Mạc, được chuyển sang huyện Hữu Lũng; bốn xã Gia Lộc, Bằng Hữu, Thượng Cường, Bằng Mạc vẫn ở Chi Lăng.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ diện tích, dân số bốn xã thành xã Bằng Mạc mới, hoạt động từ 1/7/2025.

Như vậy, trong tám xã Bằng Mạc chuyển sang Chi Lăng năm 1964, bốn xã nay thuộc xã Bằng Mạc, ba xã (Vạn Linh, Y Tịch, Hòa Bình) thuộc xã Vạn Linh, còn Hữu Liên thuộc vùng Hữu Lũng.

Dân cư – xã hội

Xã có 13.647 người, đông thứ ba trong sáu xã thuộc vùng Chi Lăng cũ (sau Chi Lăng và Vạn Linh). Huyện Chi Lăng cũ năm 2019 có gần 74% dân số sống ở nông thôn và làm nông nghiệp; bốn xã cũ của Bằng Mạc đều là xã nông thôn.

Toàn tỉnh Lạng Sơn có bảy dân tộc chủ yếu là Nùng (khoảng 43%), Tày (khoảng 35%), Kinh (khoảng 15%), Dao, Sán Chay, Hoa và Mông; người Tày và người Nùng cư trú lâu đời, tạo nên nền văn hóa Tày – Nùng của xứ Lạng. Chưa có số liệu dân tộc riêng của bốn xã cũ.

Kinh tế

Nông nghiệp là sinh kế chính của vùng nông thôn Chi Lăng cũ. Vùng cây ăn quả của huyện cũ (na, cam, bưởi…) rộng trên 4.000 ha theo số liệu năm 2024, trong đó na là cây chủ lực với hơn 2.600 ha — diện tích na lớn nhất tỉnh; các vùng na tập trung nhất được báo chí nêu là xã Chi Lăng và xã Y Tịch cũ. Huyện cũ có 29 sản phẩm OCOP.

Ở cấp tỉnh, hồi là cây có giá trị kinh tế cao nhất, với khoảng 36.224 ha năm 2025; chưa có số liệu riêng về diện tích hồi trên địa bàn bốn xã cũ.

Văn hóa

Lễ hội Lồng Tồng (xuống đồng) là lễ hội tiêu biểu của người Tày – Nùng xứ Lạng: toàn tỉnh có khoảng hơn 200 lễ hội Lồng Tồng quy mô một thôn, một xã hay vài xã, với nghi lễ cầu thành hoàng và thần nông. Chợ phiên Vạn Linh ở xã láng giềng họp năm ngày một lần (các ngày 2, 7, 12, 17, 22, 27 âm lịch) và là chợ duy nhất phục vụ các xã phía trên đèo Bén.

Xã nằm ở phía bắc Khu di tích lịch sử Chi Lăng (di tích quốc gia đặc biệt). Cổng thông tin xã có mục “Di tích – Danh thắng” nhưng chưa có nội dung; chưa tìm được nguồn công bố di tích xếp hạng trên địa bàn bốn xã cũ, nên bài không nêu tên di tích cụ thể.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: thôn …, xã Bằng Mạc, tỉnh Lạng Sơn. Người dân bốn xã cũ Gia Lộc, Bằng Hữu, Thượng Cường, Bằng Mạc làm thủ tục tại UBND xã Bằng Mạc, đặt ở trụ sở cũ của xã Gia Lộc — lưu ý trụ sở không nằm ở xã Bằng Mạc cũ.

Bản đồ Xã Bằng Mạc

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Bằng Mạc được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Chi Lăng trước đây

• Xã Chi Lăng 28.192
• Xã Chiến Thắng 11.563
• Xã Nhân Lý 11.077
• Xã Quan Sơn 7.100
• Xã Vạn Linh 14.197