Xã Chi Lăng

Tổng quan

Ai đi theo quốc lộ 1 từ Hà Nội lên Lạng Sơn đều phải qua thung lũng hẹp kẹp giữa núi đá và núi đất mà sử sách gọi là ải Chi Lăng. Từ ngày 1/7/2025, phần lớn thung lũng ấy cùng hai thị trấn ven đường là Đồng Mỏ và Chi Lăng thuộc về một đơn vị hành chính: xã Chi Lăng của tỉnh Lạng Sơn.

Xã được lập từ toàn bộ thị trấn Đồng Mỏ (huyện lỵ cũ của huyện Chi Lăng), thị trấn Chi Lăng và xã Chi Lăng. Trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND xã đặt tại trụ sở cũ của thị trấn Đồng Mỏ. Diện tích 80,74 km² — nhỏ nhất trong sáu xã thuộc vùng huyện Chi Lăng cũ — nhưng dân số 28.192 người lại đông nhất, mật độ khoảng 349 người/km², gấp ba đến bảy lần các xã láng giềng.

Ba điểm nhận diện chính của xã: khu di tích Chi Lăng gắn với các trận đánh năm 1077, 1285 và 1427; khu Đồng Mỏ — trung tâm hành chính của huyện Chi Lăng từ năm 1964 đến 2025; và những vườn na làm nên tên tuổi na Chi Lăng.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Chi Lăng cũ, đồng thời là tên của thị trấn Chi Lăng (1983–2025) và huyện Chi Lăng (1964–2025). Cả ba đều mang tên ải Chi Lăng — địa danh đã có mặt trong sử Việt từ thời Lý, Trần.

Chữ Hán: tên ải được ghi là 支棱. Theo từ điển, chi 支 có các nghĩa chống đỡ, nhánh, chi trả; lăng 棱 là cạnh, đường biên, bờ. Chưa tìm được nguồn giải thích vì sao ải mang tên này, nên nghĩa của cả tên chưa thống nhất; bài không đưa ra cách giải nghĩa nào ngoài nghĩa từng chữ.

Những tên khác của ải: theo Phương Đình dư địa chí, vì quan lộ hẹp, núi đá hiểm trở, sông sâu nước độc, ải Chi Lăng cũng được gọi là Quỷ Môn Quan (cửa ải quỷ) — trùng tên một cửa ải ở Quảng Tây (Trung Quốc) gắn với câu “mười người đi, một người về”. Thời Lê trung hưng, sứ Trung Hoa sang sắc phong ghét tên ấy nên đổi gọi là Úy Thiên Quan.

Tên ải trong thơ văn: thế kỷ 14, tể tướng nhà Trần Phạm Sư Mạnh viết câu “Chi Lăng quan hiểm dữ thiên tề” (ải Chi Lăng hiểm tựa lên trời); năm 1804, Nguyễn Du trên đường đi sứ qua đây có bài Quỷ Môn đạo trung.

Trùng tên: cả nước còn xã Chi Lăng thuộc tỉnh Bắc Ninh và phường Chi Lăng thuộc tỉnh An Giang. Khi ghi địa chỉ cần kèm tên tỉnh: “xã Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn”.

Địa lý

Xã nằm ở trung tâm vùng huyện Chi Lăng cũ, cách Hà Nội khoảng 106 km và trung tâm tỉnh khoảng 35 km theo quốc lộ 1. Theo bản đồ sau sắp xếp, phía đông xã là xã Quan Sơn và xã Nhân Lý; phía bắc là xã Bằng Mạc và xã Vạn Linh; phía tây là xã Tân Thành; phía nam là tỉnh Bắc Ninh.

Địa hình đặc trưng là thung lũng Chi Lăng: dải đất hẹp dài gần 20 km có sông Thương chảy qua, từ khu vực sông Hóa lên tới Nhân Lý. Phía tây thung lũng là dãy núi đá vôi Cai Kinh, phía đông là dãy núi đất Thái Họa – Bảo Đài. Đoạn ải được khoanh kín dài khoảng 5 km, rộng khoảng 3 km, hai đầu khóa bởi lũy Ải Quỷ ở phía bắc và núi Ngõ Thề ở phía nam; dọc lòng thung lũng nổi lên các núi nhỏ Hàm Quỷ, Phượng Hoàng, Kỳ Lân, Mã Yên.

Điểm thấp nhất của huyện cũ, khoảng 35 m, nằm ở thị trấn Chi Lăng cũ. Vùng Chi Lăng nằm ở chỗ chuyển tiếp giữa tiểu vùng khí hậu ẩm, mưa nhiều ở phía tây và tiểu vùng lạnh, mưa ít ở phía đông; nhiệt độ trung bình năm khoảng 22,7 °C, lượng mưa khoảng 1.379 mm.

Lịch sử

Ở Chi Lăng còn vết tích của văn hóa Bắc Sơn – Mai Pha thời tiền sử, với hang động, rìu đá, mảnh gốm. Thung lũng nằm trên đường cái quan từ biên giới về Thăng Long nên nhiều lần là trận địa:

• 1077 — Lý Thường Kiệt về Chi Lăng bàn việc binh với phò mã Thân Cảnh Phúc; với chiến tuyến Quyết Lý và Giáp Khẩu dựng tại Chi Lăng, quân dân xứ Lạng góp sức đánh quân Tống lần thứ hai.
• 1285 — quân Trần chặn đánh quân Nguyên qua ải, tướng Nghê Nhuận bị giết tại chỗ.
• 1427 — Lê Sát dẫn quân Lam Sơn mai phục, Trần Lựu giả thua dụ Liễu Thăng vào núi Mã Yên; ngày 10/10/1427 Liễu Thăng bị giết. Đạo viện binh nhà Minh tới đầu tháng 11 năm ấy bị tiêu diệt ở Xương Giang.

Thủ lĩnh địa phương Hoàng Đại Huề, người xóm Lựu, tổng Quang Lang, chỉ huy dân binh đánh quân Minh; ông được dân làng thờ ở Nghè Mỏ Bạo và đình làng Mỏ. Trong khu di tích còn nền thành Chi Lăng do quân Minh đắp và hai khối đá được gọi là Lê Tổ Kiếm, Liễu Thăng Thạch.

Thời kỳ chống Mỹ: huyện Chi Lăng là trọng điểm bị bắn phá, là huyện duy nhất của tỉnh bị máy bay B-52 tàn phá. Trung đội nữ du kích xã Quang Lang bắn rơi máy bay F-105 ngày 17/11/1965; xã Quang Lang được tuyên dương Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Hành chính:

• 16/12/1964 — Quyết định 177-CP lập huyện Chi Lăng từ huyện Ôn Châu và tám xã của huyện Bằng Mạc; sau khi lập, huyện gồm thị trấn Đồng Mỏ và 21 xã, trong đó có Chi Lăng và Quang Lang.
• 1975–1978 — huyện thuộc tỉnh Cao Lạng, rồi trở lại tỉnh Lạng Sơn.
• 28/3/1983 — lập thị trấn Chi Lăng từ một phần xã Chi Lăng và một phần xã Hòa Lạc (huyện Hữu Lũng).
• 1/1/2020 — xã Quang Lang nhập vào thị trấn Đồng Mỏ.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 hợp nhất thị trấn Chi Lăng, thị trấn Đồng Mỏ và xã Chi Lăng thành xã Chi Lăng mới, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Với 28.192 người, xã Chi Lăng chiếm hơn một phần ba dân số vùng huyện cũ (huyện có 75.063 người năm 2019, khoảng 26% sống ở thị trấn). Dân cư tập trung dọc quốc lộ 1 và đường sắt ở khu Đồng Mỏ và khu ga Chi Lăng.

Toàn tỉnh Lạng Sơn có bảy dân tộc chủ yếu là Nùng, Tày, Kinh, Dao, Sán Chay, Hoa và Mông; người Kinh tập trung chủ yếu ở thành phố, thị trấn và các trung tâm hành chính. Huyện Chi Lăng cũ được mô tả là nơi nhiều dân tộc cùng sinh sống. Là trung tâm cũ của huyện, xã có các cơ quan, trường học, cơ sở y tế và chợ phục vụ cả vùng.

Kinh tế

Na Chi Lăng là nông sản mang thương hiệu địa danh của tỉnh. Toàn huyện cũ có trên 2.600 ha na (số liệu năm 2024), diện tích lớn nhất tỉnh. Riêng xã Chi Lăng cũ có hơn 430 ha với trên 1.000 hộ trồng, tập trung ở thôn Làng Ngũa; thị trấn Đồng Mỏ cũng có vùng na. Sản phẩm na đạt chứng nhận OCOP 4 sao, một phần sản xuất theo VietGAP, GlobalGAP. Vùng cây ăn quả của huyện cũ (na, cam, bưởi…) rộng trên 4.000 ha, huyện có 29 sản phẩm OCOP.

Thương mại – dịch vụ: khu Đồng Mỏ là nơi đặt các cơ quan, chợ và dịch vụ của huyện cũ dọc quốc lộ 1. Du lịch lịch sử gắn với khu di tích và Đền Chi Lăng là hướng đang được quy hoạch: phạm vi nghiên cứu quy hoạch bảo tồn khoảng 2.428 ha, gồm khu di tích, Đền Chi Lăng (100 ha) và vùng cảnh quan kết nối.

Văn hóa

Khu di tích lịch sử Chi Lăng gồm 52 điểm kéo dài gần 20 km, phần lớn thuộc hai xã cũ Chi Lăng và Quang Lang; 24 điểm được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Khu di tích được xếp hạng quốc gia từ năm 1962; Quyết định 1954/QĐ-TTg ngày 31/12/2019 xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt (Wikipedia ghi năm 2020), bằng xếp hạng trao ngày 10/10/2022, dịp kỷ niệm 595 năm chiến thắng Chi Lăng. Bia chiến thắng và Bảo tàng Chi Lăng được xây năm 1982 nhân kỷ niệm 555 năm chiến thắng. Các cụm điểm có lũy Ngõ Thề, núi Ba Đăng, cầu Trạm, đền Quán Nàng, núi Mã Yên, núi Kỳ Lân, núi Phượng Hoàng, bãi Hào, đền Quỷ Môn, lũy Ải Chi Lăng, chùa Làng Trung, đồi Chôn Ruột.

Đền Chi Lăng ở khu vực đập Bãi Hào khởi công ngày 13/5/2019, khánh thành ngày 16/12/2024 đúng dịp 60 năm thành lập huyện Chi Lăng, tổng mức đầu tư hơn 60 tỷ đồng.

Đình làng Mỏ trên đồi Đông Đình (xã Quang Lang cũ) thờ thành hoàng Lô Văn Lá (1774–1821) và tướng Đại Huề; đình được xếp hạng di tích cấp tỉnh (trao bằng tháng 1/2023). Lễ hội diễn ra ngày mồng 7 tháng Giêng với rước kiệu, trò chơi dân gian, hát giao duyên; làng còn phục dựng nghi lễ rước ra đồng.

Giao thông

Xã là nút giao thông của vùng phía nam tỉnh: quốc lộ 1 và đường sắt Hà Nội – Đồng Đăng chạy dọc thung lũng, với ga Chi Lăng (giữa ga Sông Hóa và ga Đồng Mỏ) và ga Đồng Mỏ (giữa ga Chi Lăng và ga Bắc Thủy). Huyện cũ còn có quốc lộ 279 và cao tốc Bắc Giang – Lạng Sơn đi qua.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: thôn/khu …, xã Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn. Người dân hai thị trấn Đồng Mỏ, Chi Lăng và xã Chi Lăng cũ làm thủ tục tại UBND xã Chi Lăng (trụ sở cũ của thị trấn Đồng Mỏ). Tên “Đồng Mỏ” không còn là tên đơn vị hành chính nhưng vẫn là tên ga.

Bản đồ Xã Chi Lăng

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Chi Lăng được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Chi Lăng trước đây

• Xã Bằng Mạc 13.647
• Xã Chiến Thắng 11.563
• Xã Nhân Lý 11.077
• Xã Quan Sơn 7.100
• Xã Vạn Linh 14.197