Xã Bích Hào

Tổng quan

Giáo sư Đặng Thai Mai (1902–1984), Bộ trưởng Bộ Giáo dục đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Viện trưởng đầu tiên của Viện Văn học, sinh ở làng Lương Điền, xã Thanh Xuân — nay là xã Bích Hào, cực nam vùng Thanh Chương cũ của tỉnh Nghệ An. Xã giáp tỉnh Hà Tĩnh ở phía nam.

Bích Hào gồm bốn xã cũ Mai Giang, Thanh Lâm, Thanh Tùng, Thanh Xuân; trụ sở đặt tại trụ sở xã Mai Giang cũ. Diện tích 147,06 km², dân số 33.960 người, mật độ khoảng 230 người/km². Vùng này cũng là quê tiến sĩ Phạm Kinh Vỹ thời Lê trung hưng và đất gốc của sâm Thổ Hào.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: không xã nào trong bốn xã hợp thành mang tên Bích Hào, và các nguồn đã tra không giải thích lý do chọn tên. Trên địa bàn có một địa danh lịch sử chứa chữ “Hào”: xã Thổ Hào thời Lê, quê Phạm Kinh Vỹ, mà Wikipedia ghi nay là Thanh Tùng. Việc trùng chữ chỉ được ghi nhận ở đây, không có nguồn nói tên mới lấy theo Thổ Hào.

Phân tích Hán Việt: âm bích thường là 碧 — ngọc bích, màu xanh biếc (của nước, của núi). Âm hào có 豪 (hào kiệt, giỏi giang, phóng khoáng) và 濠 (hào nước, con hào), cùng 毫 (sợi lông nhỏ)… Ghép 碧豪 sẽ là “xanh biếc, hào kiệt”, còn 碧濠 là “hào nước xanh”; khi chưa có văn bản chính thức, bài không chọn chữ.

Lịch sử tên gần đây: các tên cũ thuộc lớp “Thanh + chữ” của Thanh Chương sau năm 1945. Mai Giang chỉ có từ ngày 1/12/2024, khi sáp nhập Thanh Mai và Thanh Giang — ghép chữ cuối của hai tên.

Trùng tên: theo danh mục sau sắp xếp, Bích Hào là tên duy nhất trên cả nước.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Vạn An và Kim Liên (vùng Nam Đàn cũ) ở phía đông; tỉnh Hà Tĩnh ở phía nam; Kim Bảng ở phía tây; Kim Bảng và Xuân Lâm ở phía bắc.

Địa hình đồi núi thấp chiếm phần lớn, xen thung lũng và cánh đồng; phía nam giáp đất Hà Tĩnh, nơi huyện Thanh Chương cũ tiếp giáp huyện Hương Sơn theo mô tả của Wikipedia. Khí hậu theo mô tả chung của Thanh Chương: mùa hè nóng nhất từ tháng 4 đến tháng 7 do gió phơn tây nam, mùa đông lạnh, mưa phùn khi có gió mùa đông bắc, mùa thu chịu bão.

Lịch sử

Phạm Kinh Vỹ (1691–1758), theo Wikipedia, sinh ở xã Thổ Hào (nay là Thanh Tùng), đỗ Giải nguyên năm 1714 và tiến sĩ năm 1724 đời Lê Dụ Tông, làm đến Bồi tụng, kiêm cả việc văn lẫn việc võ, từng đi dẹp nhiều cuộc nổi dậy ở Sơn Nam, Tuyên Quang. Ông là một trong ba người đỗ tiến sĩ của Thanh Chương được bài viết nêu tên (cùng Nguyễn Tiến Tài và Nguyễn Lâm Thái).

• Sau Cách mạng Tháng Tám: Thanh Giang, Thanh Lâm, Thanh Mai, Thanh Tùng, Thanh Xuân là xã của huyện Thanh Chương.
• Ngày 1/12/2024: Thanh Mai và Thanh Giang sáp nhập thành xã Mai Giang.
• Ngày 16/6/2025: Nghị quyết 1678/NQ-UBTVQH15 nhập Mai Giang, Thanh Lâm, Thanh Tùng, Thanh Xuân thành xã Bích Hào, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư và xã hội

Xã có gần 34 nghìn người, chủ yếu người Kinh, sống thành làng ở chân đồi và thung lũng. Theo Wikipedia, cha của Đặng Thai Mai là phó bảng Đặng Nguyên Cẩn, người tham gia phong trào Duy Tân cùng Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh, bị Pháp đày ra Côn Đảo; dòng họ Đặng ở đây là hậu duệ Tể tướng Đặng Dung. Đặng Thai Mai về sống ở quê nội từ năm 6 tuổi, được bà nội dạy chữ Hán và chữ Quốc ngữ theo chương trình Đông Kinh nghĩa thục; sau đó học các trường tiểu học, trung học ở Vinh (1917–1924) rồi Cao đẳng Sư phạm Đông Dương ở Hà Nội. Ông dùng các bút danh Thanh Tuyền, Thanh Bình, và là giáo sư, nhà phê bình văn học có ảnh hưởng lớn của thế kỷ XX.

Wikipedia (trang xã) nêu Trung tướng Đậu Đình Toàn, nguyên Cục trưởng Cục Quân huấn, là người của vùng đất này. Khoảng 3,7% dân số huyện Thanh Chương cũ theo Công giáo.

Kinh tế

Nông – lâm nghiệp là chính: lúa, khoai, sắn, chè, cây ăn quả và rừng trồng. Sâm Thổ Hào là sản vật mang tên đất: theo bài huyện Thanh Chương, loại sâm này do tiến sĩ Phạm Kinh Vỹ di thực về quê gần 300 năm trước, xưa được trồng ở Thanh Giang, Thanh Hà, Thanh Mai, Thanh Tùng — ba trong số đó nay thuộc Bích Hào — và đang có phong trào trồng lại.

Bài viết về hồ Cầu Cau nhắc nhà máy chè Thanh Mai là một trong hai nhà máy thu mua chè nguyên liệu của vùng. Số liệu sản xuất riêng của xã mới chưa có trong nguồn chính thức đã tra.

Văn hóa

Dấu ấn văn hóa nổi bật là dòng họ khoa bảng và trí thức: tiến sĩ Phạm Kinh Vỹ (thế kỷ XVIII), phó bảng Đặng Nguyên Cẩn và giáo sư Đặng Thai Mai (thế kỷ XX). Ca khúc “Đêm xuân Thanh Mai” (thơ Trần Duy Ngoãn, nhạc Ngô Quốc Tính) nằm trong danh sách bài hát nổi tiếng về Thanh Chương mà Wikipedia liệt kê.

Nguồn đã tra chưa ghi di tích được xếp hạng hay lễ hội có tên riêng trên địa bàn bốn xã cũ; bài không nêu tên chưa kiểm chứng.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi “…, xã Bích Hào, tỉnh Nghệ An”. Trụ sở xã đặt tại trụ sở xã Mai Giang cũ, nơi có trung tâm phục vụ hành chính công.

Bản đồ Xã Bích Hào

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Bích Hào được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1678/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Thanh Chương trước đây

• Xã Cát Ngạn 22.995
• Xã Đại Đồng 63.131
• Xã Hạnh Lâm 13.699
• Xã Hoa Quân 32.149
• Xã Kim Bảng 27.936
• Xã Sơn Lâm 12.331
• Xã Tam Đồng 26.382
• Xã Xuân Lâm 40.624