Xã Kim Bảng

Tổng quan

Kim Bảng là xã biên giới ở tây nam vùng Thanh Chương cũ, tỉnh Nghệ An, giáp cả nước Lào lẫn tỉnh Hà Tĩnh. Trên địa bàn có vùng Võ Liệt — quê nhà cách mạng, sử gia Tôn Quang Phiệt, nơi có đền Bạch Mã và chợ Rộ — và vùng Thanh Thủy gắn với cửa khẩu Thanh Thủy sang Lào.

Xã gồm ba đơn vị cũ: Thanh Hà, Thanh Thủy và Kim Bảng (xã Kim Bảng này lập ngày 1/12/2024 từ Thanh Long và Võ Liệt). Trụ sở đặt tại trụ sở xã Kim Bảng cũ. Diện tích 183,26 km², dân số 27.936 người, mật độ khoảng 150 người/km².

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới giữ tên xã Kim Bảng — một trong ba đơn vị hợp thành, lập ngày 1/12/2024 khi hợp nhất Thanh Long và Võ Liệt. Nguồn đã tra không ghi lý do tỉnh chọn tên Kim Bảng năm 2024; bài không suy đoán.

Phân tích Hán Việt: kim là chữ 金 — vàng, kim loại quý; bảng thường là 榜 — tấm bảng yết tên người thi đỗ. Ghép lại, 金榜 là “bảng vàng”, từ quen thuộc trong thành ngữ “bảng vàng bia đá”, chỉ vinh dự đỗ đạt. Cách đọc này hợp với truyền thống khoa bảng của Thanh Chương (huyện có 25 vị đại khoa thời phong kiến, theo Wikipedia), nhưng vì chưa có văn bản giải thích, hộp thông tin ghi “thường hiểu”.

Lịch sử tên trên địa bàn: tên lịch sử nổi bật nhất ở đây là Võ Liệt — tên tổng thời Nguyễn (bài Wikipedia về Hồ Sĩ Tạo nhắc “tổng Võ Liệt, huyện Thanh Chương”), rồi tên xã lập năm 1969 từ Thanh Minh và Thanh Tân. Tên Thanh Thủy gắn với xã lập năm 1969 “tại vùng đất mới”.

Trùng tên: tỉnh Ninh Bình có phường Kim Bảng (vùng huyện Kim Bảng của Hà Nam cũ); khi viết địa chỉ cần ghi “xã Kim Bảng, tỉnh Nghệ An”.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Xuân Lâm và Bích Hào ở phía đông; Bích Hào, tỉnh Hà Tĩnh và nước CHDCND Lào ở phía nam; Sơn Lâm và Lào ở phía tây; Hoa Quân ở phía bắc.

Phía tây là núi thuộc dãy Trường Sơn, làm biên giới tự nhiên với Lào; phía đông là vùng đồi và đồng ruộng thuộc lưu vực sông Lam. Bài huyện Thanh Chương ghi thác Cối ở xã Thanh Hà trong danh sách danh lam thắng cảnh, và nêu Thanh Hà, Thanh Thủy cùng Hạnh Lâm là những nơi hiếm hoi có đất trồng được cây công nghiệp như chè, hồ tiêu. Cả vùng nằm trong Khu dự trữ sinh quyển thế giới miền Tây Nghệ An.

Lịch sử

• Sau Cách mạng Tháng Tám: Thanh Hà, Thanh Long, Thanh Minh, Thanh Tân là xã của huyện Thanh Chương.
• Ngày 15/9/1969: Thanh Minh và Thanh Tân hợp nhất thành xã Võ Liệt; lập xã Thanh Thủy tại vùng đất mới.
• Ngày 1/12/2024: Thanh Long và Võ Liệt hợp nhất thành xã Kim Bảng.
• Ngày 16/6/2025: Nghị quyết 1678/NQ-UBTVQH15 nhập Thanh Hà, Thanh Thủy, Kim Bảng thành xã Kim Bảng, hoạt động từ 1/7/2025.

Tôn Quang Phiệt (1900–1973) sinh ở xã Võ Liệt trong một gia đình nhà nho, theo Wikipedia. Ông học Quốc học Vinh, Cao đẳng Sư phạm Đông Dương, cùng Đặng Thai Mai, Phạm Thiều sáng lập Việt Nam nghĩa đoàn năm 1925, rồi làm Hội trưởng Hội Phục Việt — tổ chức sau thành Hội Hưng Nam và Đảng Tân Việt. Ông nội ông là cụ tú Tôn Đức Tiến, thầy học của nho sĩ Hồ Sĩ Tạo.

Dân cư và xã hội

Gần 28 nghìn người sống trên hơn 180 km², phần lớn diện tích là đồi núi phía tây. Cư dân chủ yếu là người Kinh với nếp họ tộc, nho học của Thanh Chương; riêng tổng Võ Liệt xưa, qua các tiểu sử trên Wikipedia, là quê hoặc nơi dạy học của nhiều nhà nho và nhà hoạt động yêu nước như Tôn Đức Tiến, Hồ Sĩ Tạo, Tôn Quang Phiệt.

Huyện cũ có khoảng 3,7% dân số theo Công giáo. Là xã biên giới, trên địa bàn có lực lượng biên phòng; một phần diện tích thuộc khu vực biên giới.

Kinh tế

Nông – lâm nghiệp chiếm vai trò chính: chè, hồ tiêu, cây ăn quả trên đồi; lúa, khoai ở đồng; rừng trồng ở vùng núi. Bài huyện Thanh Chương nêu sâm Thổ Hào — giống sâm được tiến sĩ Phạm Kinh Vỹ đưa về trồng gần 300 năm trước — đang được trồng lại; ngày 17/3/2025 xã Thanh Hà ra mắt Hợp tác xã sâm Thổ Hào. Ca dao “Ngon khoai chợ Rộ” cho thấy chợ Rộ ở Võ Liệt là chợ quê có tiếng.

Cửa khẩu Thanh Thủy, theo Wikipedia cách thủ đô Viêng Chăn của Lào 435 km, mở ra hoạt động giao thương qua biên giới. Số liệu sản xuất riêng của xã mới chưa có trong nguồn chính thức đã tra.

Văn hóa

Theo Wikipedia, lễ hội truyền thống chính của huyện Thanh Chương là lễ hội đền Bạch Mã ở xã Võ Liệt, tổ chức ngày 9 – 10 tháng Hai âm lịch hằng năm. Câu ca dao “Quê ta ngọt mía Nam Đàn / Ngon khoai chợ Rộ, thơm cam Xã Đoài” nhắc chợ Rộ của Võ Liệt.

Võ Liệt là quê Tôn Quang Phiệt — nhà sử học, nhà thơ, nhà giáo; tên ông được đặt cho Trường THCS Tôn Quang Phiệt ở vùng huyện lỵ cũ. Truyền thống khoa bảng của tổng Võ Liệt còn thấy qua các thầy đồ như Tôn Đức Tiến.

Giao thông

Cửa khẩu Thanh Thủy là cửa ngõ của Thanh Chương sang Lào. Đường Hồ Chí Minh đi qua vùng Thanh Chương cũ, nối lên Hoa Quân ở phía bắc và vào Hà Tĩnh ở phía nam.

Bản đồ Xã Kim Bảng

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Kim Bảng được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1678/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Thanh Chương trước đây

• Xã Bích Hào 33.960
• Xã Cát Ngạn 22.995
• Xã Đại Đồng 63.131
• Xã Hạnh Lâm 13.699
• Xã Hoa Quân 32.149
• Xã Sơn Lâm 12.331
• Xã Tam Đồng 26.382
• Xã Xuân Lâm 40.624