Cát Ngạn là xã thuộc tỉnh Nghệ An, lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1678/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở ba xã Cát Văn, Minh Sơn và Phong Thịnh ở phía bắc huyện Thanh Chương cũ. Diện tích 59,28 km², dân số 22.995 người.
Tổng quan
“Ai hay mít ngọt, mui bùi / Có về Cát Ngạn…” — câu ca dao được Wikipedia chép trong bài về huyện Thanh Chương nay ứng với một xã: xã Cát Ngạn ở phía bắc vùng Thanh Chương cũ, tỉnh Nghệ An, giáp vùng Đô Lương.
Xã gồm ba xã cũ Cát Văn, Minh Sơn, Phong Thịnh; trụ sở đặt tại trụ sở xã Phong Thịnh cũ. Diện tích 59,28 km², dân số 22.995 người, mật độ khoảng 390 người/km².
Tên gọi và ý nghĩa
Tên từ đâu ra: không xã nào trong ba xã hợp thành mang tên Cát Ngạn, nhưng đây không phải tên đặt mới hoàn toàn: ca dao xứ Nghệ đã dùng “Cát Ngạn” như một tên đất quen thuộc, nổi tiếng mít ngọt. Chữ “Cát” cũng có trong tên xã Cát Văn — xã lập năm 1969 do hợp nhất hai xã Thanh Bài và Thanh Cát. Các nguồn đã tra không cho biết Cát Ngạn từng là tên tổng, làng hay xã nào trong sổ sách hành chính, nên bài chỉ ghi nhận tên này có trong ca dao.
Phân tích Hán Việt: âm cát có 吉 (tốt lành) và 葛 (dây sắn); âm ngạn thường là 岸 — bờ sông. Nếu là 吉岸 thì nghĩa là “bờ lành”; nhưng chưa có văn bản xác nhận chữ, hộp thông tin không ghi chữ Hán. Cũng cần lưu ý “cát” trong tên đất có thể chỉ là từ thuần Việt (cát sông).
Lịch sử tên gần đây: các tên Thanh Bài, Thanh Cát, Thanh Bình, Thanh Chung, Thanh Hòa, Thanh Nho lần lượt nhường chỗ cho Cát Văn, Phong Thịnh (1969), Minh Sơn (2024); năm 2025 cả ba gộp dưới tên Cát Ngạn.
Trùng tên: theo danh mục sau sắp xếp, Cát Ngạn là tên duy nhất trên cả nước.
Địa lý
Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Đô Lương và Thuần Trung ở phía đông; Tam Đồng ở phía nam; Hạnh Lâm ở phía tây; Đô Lương ở phía bắc.
Xã nằm ở vùng chuyển tiếp giữa thung lũng sông Lam và đồi núi phía tây Thanh Chương. Đất đai theo mô tả chung của huyện là feralit đỏ vàng vùng đồi xen đất phù sa; vườn đồi trồng mít, chè, cây ăn quả. Khí hậu chịu gió mùa đông bắc mùa đông và gió phơn tây nam (gió Lào) mùa hè, mùa thu có bão.
Lịch sử
Theo bài huyện Thanh Chương trên Wikipedia, vùng đất này thời nguyên thủy thuộc nước Việt Thường; năm 111 TCN nằm trong huyện Hàm Hoan, quận Cửu Chân; từ năm 602 thuộc huyện Cửu Đức, quận Nhật Nam; thời thuộc Minh (1406–1428) là đất huyện Thổ Du, phủ Nghệ An.
Đất Thanh Chương thời Lê có tên huyện Thanh Giang; năm 1729 đổi là Thanh Chương vì kiêng tên húy chúa Trịnh Giang. Sau Cách mạng Tháng Tám, huyện có 39 xã đều mang tiền tố “Thanh”, trong đó có Thanh Bài, Thanh Cát, Thanh Bình, Thanh Hòa, Thanh Nho.
- Ngày 15/9/1969: Thanh Bài và Thanh Cát hợp thành xã Cát Văn; Thanh Bình và Thanh Chung hợp thành xã Phong Thịnh.
- Ngày 1/12/2024: Thanh Hòa và Thanh Nho hợp thành xã Minh Sơn.
- Ngày 16/6/2025: Nghị quyết 1678/NQ-UBTVQH15 nhập Cát Văn, Minh Sơn, Phong Thịnh thành xã Cát Ngạn, hoạt động từ 1/7/2025.
Thanh Chương là một trong những trung tâm của phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930–1931, theo Wikipedia.
Dân cư và xã hội
Xã có gần 23 nghìn người, chủ yếu người Kinh, sống theo làng ở chân đồi và ven các cánh đồng. Văn hóa họ tộc và nếp nho học là nét chung của vùng Thanh Chương; khoảng 3,7% dân số huyện cũ theo Công giáo thuộc Giáo phận Vinh. Mỗi xã cũ có trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở và trạm y tế.
Kinh tế
Nông nghiệp là chính: lúa, ngô, khoai, sắn trên ruộng và đất đồi; vườn mít, cam, chè — nhóm sản phẩm Wikipedia kể là chủ lực của Thanh Chương. Mít là cây quen thuộc trong vườn và là nguyên liệu của nhút Thanh Chương, món mít muối nổi tiếng theo câu “Nhút Thanh Chương, tương Nam Đàn”. Chăn nuôi gà đồi phổ biến: gà Thanh Chương được thả trên vườn đồi thoai thoải nên thịt săn chắc, theo Wikipedia đã thành đặc sản đãi khách của xứ Nghệ, nhất là món gà nấu xáo với xương băm viên. Ca dao còn nhắc “chợ Chùa” trên đường tới Minh Sơn — nơi có “nước chát măng chua”.
Số liệu sản xuất riêng của xã mới chưa có trong nguồn chính thức đã tra.
Văn hóa
Ca dao là lớp tư liệu văn hóa rõ nhất về vùng đất này: “Ai hay mít ngọt, mui bùi / Có về Cát Ngạn…” và “Ai hay nước chát măng chua / Đi qua chợ Chùa thì tới Minh Sơn”. Theo Wikipedia, phần lớn chùa chiền, miếu mạo ở Thanh Chương đã bị phá trong giai đoạn 1930–1931 và cải cách ruộng đất 1953–1956.
Truyền thống khoa bảng của Thanh Chương là phông nền văn hóa chung: bài Wikipedia về tiến sĩ Phạm Kinh Vỹ ghi Nghệ An thời phong kiến có 150 vị đỗ đại khoa, riêng huyện Thanh Chương có 25 vị. Bài huyện kể nhiều dòng họ lớn — Nguyễn Sỹ, Nguyễn Tài, Nguyễn Cảnh — và nhận xét ảnh hưởng nho giáo vẫn còn mạnh trong đời sống. Nguồn đã tra chưa nêu di tích xếp hạng cụ thể trên địa bàn ba xã cũ, nên bài không kể tên.
Hành chính
Địa chỉ mới ghi “…, xã Cát Ngạn, tỉnh Nghệ An”. Trụ sở xã đặt tại trụ sở xã Phong Thịnh cũ, nơi có trung tâm phục vụ hành chính công.
Bản đồ Xã Cát Ngạn
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Cát Ngạn được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1678/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Xã Minh Sơn | Huyện Thanh Chương | Tỉnh Nghệ An | toàn bộ |
| Xã Phong Thịnh | Huyện Thanh Chương | Tỉnh Nghệ An | toàn bộ |
| Xã Cát Văn | Huyện Thanh Chương | Tỉnh Nghệ An | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Cát Ngạn gồm những xã cũ nào?
Ba xã Cát Văn, Minh Sơn, Phong Thịnh của huyện Thanh Chương cũ, theo Nghị quyết 1678/NQ-UBTVQH15.
Tên Cát Ngạn có từ đâu?
Là tên đất cổ có trong ca dao Thanh Chương (“Có về Cát Ngạn…”). Chữ Hán chưa xác nhận; ngạn thường là 岸 (bờ sông).
Diện tích, dân số xã Cát Ngạn?
59,28 km² và 22.995 người theo số liệu sắp xếp năm 2025.
Xã Cát Văn cũ hình thành thế nào?
Năm 1969, hai xã Thanh Bài và Thanh Cát hợp nhất thành xã Cát Văn.
Xã Cát Ngạn giáp đâu?
Đô Lương, Thuần Trung (đông), Tam Đồng (nam), Hạnh Lâm (tây), Đô Lương (bắc).
Cùng Huyện Thanh Chương trước đây
- Xã Bích Hào 33.960
- Xã Đại Đồng 63.131
- Xã Hạnh Lâm 13.699
- Xã Hoa Quân 32.149
- Xã Kim Bảng 27.936
- Xã Sơn Lâm 12.331
- Xã Tam Đồng 26.382
- Xã Xuân Lâm 40.624
← Toàn bộ 130 xã, phường của Nghệ An Tra tên xã cũ → mới