Xã Ba Lòng

Tổng quan

Ba Lòng là xã ở rìa phía đông của vùng Đakrông cũ, tỉnh Quảng Trị, nơi miền núi Trường Sơn chuyển xuống đồng bằng Triệu Phong – Hải Lăng. Xã gồm hai xã cũ Ba Lòng (đã gồm cả xã Hải Phúc từ năm 2020) và Triệu Nguyên; trụ sở đặt tại trụ sở UBND xã Triệu Nguyên cũ.

Diện tích 210,58 km², dân số 5.151 người — ít dân nhất trong năm xã vùng Đakrông cũ —, mật độ khoảng 24 người/km².

Tên Ba Lòng gắn với một vùng đất có vị trí đặc biệt trong lịch sử Quảng Trị: chiến khu Ba Lòng, căn cứ kháng chiến của tỉnh, nay là di tích quốc gia.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra: xã mới giữ tên xã Ba Lòng. Đây đồng thời là tên của thung lũng Ba Lòng và của sông Ba Lòng — theo Wikipedia, đoạn sông Đakrông chảy qua thung lũng thuộc hai xã Triệu Nguyên và Ba Lòng được gọi là sông Ba Lòng, xuống tới vùng Hải Lệ thì thành sông Thạch Hãn. Như vậy tên xã, tên thung lũng và tên đoạn sông dùng chung một địa danh.

Cấu tạo tên: từ điển ở wiki.ngonngu.com có mục từ “Ba Lòng” nhưng chỉ ghi đây là tên một xã, không giải nghĩa. Âm lòng không có chữ Hán Việt tương ứng (tra âm “lòng”), nên Ba Lòng không phải tên Hán Việt; có thể là tên thuần Việt hoặc phiên âm từ tiếng của cư dân miền núi. Các nguồn đã tra không ghi nghĩa gốc hay xuất xứ của tên này, vì vậy bài không giải thích nghĩa từng tiếng.

Tên Triệu Nguyên: xã cũ Triệu Nguyên mang chữ đầu Triệu như các xã của huyện Triệu Phong (Triệu Thượng, Triệu Ái, Triệu Long…), dấu vết của thời vùng này còn thuộc huyện Triệu Phong (đến năm 1996). Tên này được đặt khi xã Ba Lòng chia đôi năm 1981.

Hải Phúc: tên xã cũ thứ ba của vùng, nhập vào Ba Lòng từ 1/1/2020; tên này không còn dùng làm tên đơn vị hành chính.

Trùng tên: không có đơn vị cấp xã nào khác tên Ba Lòng.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã Ba Lòng giáp xã Cam Lộ và xã Ái Tử ở phía bắc; xã Đakrông và thành phố Huế ở phía nam; phường Quảng Trị, các xã Triệu Phong, Hải Lăng, Nam Hải Lăng ở phía đông; xã Hướng Hiệp ở phía tây.

Đặc trưng địa lý là thung lũng Ba Lòng: theo Wikipedia, bãi bồi Ba Lòng ở độ cao khoảng 25 m là nơi thấp nhất của huyện Đakrông cũ. Sông Đakrông và sông Rào Quán (từ vùng Hướng Hóa xuống) hợp lưu thành đoạn sông Ba Lòng; xuôi về phía đông, sông vào đồng bằng và mang tên Thạch Hãn, đổ ra biển ở Cửa Việt. Xung quanh thung lũng là đồi núi thấp phủ rừng, thuộc phần cuối dãy Trường Sơn phía đông.

Trước khi hợp nhất, xã Ba Lòng cũ rộng 73,17 km², xã Hải Phúc cũ rộng 84,30 km² (số liệu Wikipedia trước năm 2020).

Lịch sử

Khác với phần lớn vùng Đakrông vốn thuộc huyện Hướng Hóa, vùng Ba Lòng có lịch sử hành chính gắn với đồng bằng: Wikipedia ghi thời Thành Thái, huyện Hướng Hóa bao trùm cả đất Đakrông ngày nay “trừ vùng Ba Lòng”; sau 1975, ba xã Ba Lòng, Hải Phúc, Triệu Nguyên thuộc huyện Triệu Phong.

Chiến khu Ba Lòng. Bài “Đường Trường Sơn” trên Wikipedia gọi Ba Lòng là “chiến khu của Quảng Trị”, điểm cuối của một tuyến đi từ phía bắc vào qua Khe Sanh, Đường 9. Di tích Chiến khu Ba Lòng trải trên địa bàn Hải Phúc, Ba Lòng, Triệu Nguyên, được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia năm 1999. Bài “Sư đoàn 304” trên Wikipedia còn ghi các đơn vị Quân đoàn 2 được cơ giới trên con đường chiến lược Đông Trường Sơn mới mở, từ thung lũng Ba Lòng xuống.

Các mốc hành chính:

• 1977–1990: các xã thuộc huyện Triệu Hải (hợp nhất Triệu Phong và Hải Lăng).
• 17/9/1981: Quyết định 73-HĐBT chia xã Ba Lòng thành hai xã Ba Lòng và Triệu Nguyên.
• 1990: các xã trở lại thuộc huyện Triệu Phong.
• 17/12/1996: ba xã Hải Phúc, Ba Lòng, Triệu Nguyên tách khỏi Triệu Phong để cùng 10 xã của Hướng Hóa lập huyện Đakrông.
• 1/1/2020: Nghị quyết 832/NQ-UBTVQH14 nhập xã Hải Phúc vào xã Ba Lòng.
• 16/6/2025: Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ hai xã Triệu Nguyên và Ba Lòng thành xã Ba Lòng; hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Xã có 5.151 người trên hơn 210 km², là vùng thưa dân nhất của tỉnh trong nhóm năm xã Đakrông cũ. Trước năm 2020, Wikipedia ghi xã Ba Lòng có 2.244 người, xã Hải Phúc chỉ 578 người (mật độ 7 người/km²). Xã Ba Lòng cũ chia thành các thôn 5, Đá Nổi, Hà Lương, Mai Sơn, Tà Lang, Tân Xá.

Ở cấp huyện Đakrông cũ, cư dân gồm người Bru – Vân Kiều, Pa Kô và người Kinh; các nguồn đã tra không có số liệu cơ cấu dân tộc riêng của vùng Ba Lòng. Dân cư sống thành các thôn ven sông và rìa thung lũng, nơi có đất bãi để canh tác.

Kinh tế

Đất bãi bồi ven sông Ba Lòng là vùng sản xuất lương thực, hoa màu; đồi núi xung quanh dùng để trồng rừng sản xuất và cây công nghiệp, chăn nuôi gia súc. Ở cấp huyện Đakrông cũ, Wikipedia ghi đất đồi phù hợp cà phê, hồ tiêu, cao su, còn đất phù sa sông hợp với ngô, đậu. Thưa dân và xa trục quốc lộ khiến thương mại – dịch vụ trong xã quy mô nhỏ, phụ thuộc vào các trung tâm Krông Klang, Quảng Trị và Hải Lăng.

Văn hóa – di tích

• Chiến khu Ba Lòng — di tích lịch sử quốc gia (1999), trên địa bàn các xã cũ Hải Phúc, Ba Lòng, Triệu Nguyên.

Đời sống văn hóa mang đặc điểm làng Việt miền trung du kết hợp với bản làng miền núi: thờ cúng tổ tiên, lễ tết theo nông lịch ở các thôn người Kinh; nghi lễ cộng đồng, cồng chiêng ở các bản đồng bào dân tộc thiểu số.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: “Thôn …, xã Ba Lòng, tỉnh Quảng Trị”. Giấy tờ cũ ghi xã Ba Lòng, Hải Phúc hoặc Triệu Nguyên (huyện Đakrông) nay thuộc xã Ba Lòng; thủ tục làm tại UBND xã, đặt ở trụ sở UBND xã Triệu Nguyên cũ.

Bản đồ Xã Ba Lòng

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Ba Lòng được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Đa Krông trước đây

• Xã Đakrông 14.627
• Xã Hướng Hiệp 13.454
• Xã La Lay 8.121
• Xã Tà Rụt 10.639