Xã Lệ Thủy

Tổng quan

Lệ Thủy là một xã của tỉnh Quảng Trị, nằm giữa đồng bằng sông Kiến Giang, trên vùng đất trước ngày 1/7/2025 là trung tâm của huyện Lệ Thủy thuộc tỉnh Quảng Bình. Hạt nhân của xã là thị trấn Kiến Giang — huyện lỵ cũ, được Bộ Xây dựng công nhận đô thị loại IV năm 2017 — cùng năm xã đồng bằng bao quanh hai bờ sông.

Xã có diện tích 55,93 km² và dân số 49.460 người, mật độ khoảng 884 người/km². Đây là đơn vị đông dân nhất trong bảy xã hình thành trên đất huyện Lệ Thủy cũ và có mật độ cao hơn hẳn các xã lân cận, phản ánh vai trò thị tứ, chợ búa, trường học, bệnh viện tập trung quanh Kiến Giang.

Lệ Thủy được biết đến rộng rãi là quê hương của Đại tướng Võ Nguyên Giáp (làng An Xá) và của Tiến sĩ Dương Văn An, tác giả Ô Châu cận lục (làng Tuy Lộc). Cùng nhóm huyện cũ còn có các xã Lệ Ninh, Cam Hồng, Sen Ngư, Tân Mỹ, Trường Phú và Kim Ngân.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới không lấy tên thị trấn Kiến Giang hay tên một trong năm xã cũ, mà nhận lại tên của cả huyện — Lệ Thủy. Vì xã chứa huyện lỵ cũ, cái tên này giữ cho vùng trung tâm một danh xưng đã quen thuộc hàng trăm năm. Theo Lê Quý Đôn, từ thế kỷ XVIII Lệ Thủy đã là một huyện thuộc phủ Quảng Bình, xứ Thuận Hóa, gồm các tổng Thủy Liên, Thượng Phúc, Thạch Xá, Đại Phúc Lộc, An Trạch.

Phân tích Hán Việt: tên huyện Lệ Thủy thường được ghi là 麗水. Chữ 麗 (lệ) nghĩa là đẹp, thanh lịch (như trong mỹ lệ, tráng lệ); chữ 水 (thủy) là nước, sông nước. Ghép lại, Lệ Thủy có thể hiểu là “nước đẹp”, “dòng nước đẹp” — một cái tên hợp với vùng đồng bằng sống nhờ sông Kiến Giang. Cần lưu ý âm “lệ” trong tiếng Hán Việt còn ứng với nhiều chữ khác (淚 là nước mắt, 例 là lệ thường…); trong địa danh này chữ được dùng là 麗, không mang nghĩa buồn.

Một tên, nhiều tầng: chữ “Thủy” của tên huyện về sau trở thành yếu tố chung trong tên gần như mọi xã của huyện (An Thủy, Xuân Thủy, Lộc Thủy…), cũng như các xã huyện Quảng Ninh bên cạnh mang chung chữ “Ninh”. Khi hai huyện hợp nhất giai đoạn 1977–1990, tên huyện chung là Lệ Ninh, ghép từ chữ đầu “Lệ” và chữ cuối “Ninh”.

Dễ nhầm: “Lệ Thủy” vừa là tên xã này, vừa là tên huyện cũ, vừa trùng nghệ danh một nghệ sĩ cải lương nổi tiếng. Trong danh mục đơn vị hành chính sau 1/7/2025, tên xã Lệ Thủy không trùng với đơn vị nào ở tỉnh khác; còn tên thị trấn Kiến Giang cũ dễ lẫn với tỉnh Kiên Giang ở Nam Bộ (khác âm “Kiến/Kiên”).

Địa lý

Xã nằm ở khúc giữa của sông Kiến Giang — phụ lưu lớn của sông Nhật Lệ, dài khoảng 58 km. Theo mô tả của Wikipedia, sông chảy qua trung tâm thị trấn Kiến Giang cũ, và ở ngã ba Phú Thọ (thuộc xã An Thủy cũ) nhận thêm nước sông Cẩm Ly từ phía tây đổ về, rồi chảy qua cánh đồng trũng của Lệ Thủy để xuống phá Hạc Hải. Sông này chảy theo hướng đông bắc, khác với phần lớn sông miền Trung, nên dân gian còn gọi là “nghịch hà”.

Địa hình bằng phẳng, thấp trũng; Wikipedia ghi xã nằm trên nền một đầm phá cũ nên hằng năm chịu ảnh hưởng lũ lụt. Đồng bằng hai bên Kiến Giang cùng với dải ven sông Nhật Lệ phía bắc là vùng đồng bằng lớn nhất của phần Quảng Bình cũ, đóng vai trò vựa lúa của tỉnh.

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã Lệ Thủy giáp xã Lệ Ninh ở phía tây, xã Cam Hồng ở phía bắc, xã Tân Mỹ ở phía đông, Trường Phú ở phía nam. Khí hậu nhiệt đới gió mùa của dải Bắc Trung Bộ: mùa mưa bão tập trung cuối năm, mùa hè chịu gió tây khô nóng.

Lịch sử

Đất này là phần lõi của huyện Lệ Thủy xưa. Các làng còn mang tên từ thời Lê – Nguyễn: theo danh mục làng trước 1945 chép lại trên Wikipedia, Tuy Lộc và An Xá (tên Nôm là làng Thá) nay thuộc Lộc Thủy; Đại Phong Lộc (làng Đợi) thuộc khu vực xã Phong​ Thủy; Cổ Liễu (Tréo), Quy Hậu, Uẩn Áo (Nha Ngo), Xuân Hồi nay thuộc Liên Thủy; Xuân Lai, Xuân Bồ, Hoàng Giang, Phan Xá nay thuộc Xuân Thủy; còn làng Quảng Cư (làng Chềng) nay nằm trong thị trấn Kiến Giang.

• Sau 1975 — huyện Lệ Thủy thuộc tỉnh Bình Trị Thiên; các xã An Thủy, Liên Thủy, Lộc Thủy, Phong​ Thủy, Xuân Thủy đã có tên trong danh sách xã của huyện.
• 11/3/1977 — hợp nhất Lệ Thủy và Quảng Ninh thành huyện Lệ Ninh.
• 13/6/1986 — thành lập thị trấn Kiến Giang, huyện lỵ huyện Lệ Ninh, trên cơ sở thôn Thượng Lưu (xã Liên Thủy), thôn Quảng Cư (xã Xuân Thủy) và đội 4, đội 5 thôn Hà Thanh (xã Phong​ Thủy).
• 1989–1990 — tái lập tỉnh Quảng Bình (30/6/1989); huyện Lệ Ninh tách lại thành Lệ Thủy và Quảng Ninh, Kiến Giang tiếp tục là huyện lỵ Lệ Thủy.
• 23/1/2017 — thị trấn Kiến Giang được công nhận đô thị loại IV.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ thị trấn Kiến Giang và các xã Liên Thủy, Xuân Thủy, An Thủy, Phong​ Thủy, Lộc Thủy thành xã Lệ Thủy; xã hoạt động từ 1/7/2025, đồng thời tỉnh Quảng Bình hợp nhất vào tỉnh Quảng Trị theo Nghị quyết 202/2025/QH15.

Danh mục di tích của tỉnh Quảng Bình cũ ghi trên địa bàn này có di tích Chiến thắng Xuân Bồ (cấp quốc gia; làng Xuân Bồ thuộc Xuân Thủy cũ) và di tích Xưởng chế tạo vũ khí Quy Hậu (được tỉnh ra quyết định bảo vệ; làng Quy Hậu thuộc Liên Thủy cũ). Thời chống Mỹ, Lệ Thủy là vùng bị đánh phá bằng bom rải thảm với mật độ dày đặc.

Dân cư – xã hội

Với gần 49.500 người, Lệ Thủy đông dân nhất trong bảy xã trên đất huyện Lệ Thủy cũ. Dân cư là người Kinh, sống thành các làng cổ dọc hai bờ Kiến Giang và các tổ dân phố của thị trấn cũ (Xuân Giang, Thượng Giang, Phong Giang…). Làng xã ở đây có truyền thống khoa bảng và nhiều dòng họ lớn; vùng Đại Phong (Kẻ Đợi) có cộng đồng Công giáo lâu đời, là quê gốc của gia đình Ngô Đình Khả.

Do là huyện lỵ cũ, xã tập trung nhiều cơ sở giáo dục, y tế phục vụ cả vùng nam Quảng Bình cũ: Wikipedia liệt kê Trường THPT Lệ Thủy, Trường THPT Nguyễn Chí Thanh, Trung tâm giáo dục nghề nghiệp, các trường THCS, tiểu học, mầm non mang tên Kiến Giang, và Bệnh viện đa khoa Lệ Thủy. Từ 1/7/2025, các thủ tục hành chính của người dân được giải quyết tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã.

Kinh tế

Kinh tế mang hai mặt: phần thị tứ Kiến Giang sống bằng thương mại, dịch vụ, vận tải và công chức; các làng xung quanh chủ yếu trồng lúa trên đồng trũng ven Kiến Giang. Khi nói về phù sa sông này, Wikipedia dẫn câu ca dân gian “Nhất Đồng Nai, nhì hai huyện”.

Vùng Lệ Thủy có nhiều sản vật được kể trong danh sách đặc sản Quảng Bình: nhút tép Lệ Thủy, bánh gai Lệ Thủy, rượu sim Lệ Thủy, khoai deo. Bến xe Lệ Thủy trên đường Trần Hưng Đạo là đầu mối các tuyến xe khách đi Huế, Đà Nẵng, Đồng Hới, Lao Bảo, Vinh.

Văn hóa

Hò khoan Lệ Thủy là dân ca của cư dân sông nước Kiến Giang, hát khi chèo đò, giã gạo, hội làng, thường chia hai phe nam – nữ hoặc hai làng để đối đáp. Wikipedia ghi chín “mái” hò: Lỉa trâu, Mái nhài, Mái ruỗi, Mái chè, Mái nện, Mái ba, Mái xắp, Mái hò khơi, Mái hò Nậu xăm. Ngày 8/5/2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận hò khoan Lệ Thủy là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Lễ hội đua, bơi thuyền trên sông Kiến Giang diễn ra vào ngày 2/9 hằng năm (người dân gọi là Tết Độc lập), được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 27/8/2019. Đoạn sông chảy qua trung tâm Kiến Giang là nơi tổ chức chính. Ngoài ra còn có lễ Cầu đảo đầu xuân, cũng gắn với đua thuyền.

Di tích được nhắc tới trên địa bàn: chùa An Xá (di tích cấp quốc gia trong danh mục di tích Quảng Bình), Nhà lưu niệm Đại tướng Võ Nguyên Giáp ở làng An Xá, di tích chiến thắng Xuân Bồ, xưởng chế tạo vũ khí Quy Hậu. Các bài hát “Đưa em về Kiến Giang” và “Quảng Bình quê ta ơi” (Hoàng Vân) đều nhắc tới dòng sông và điệu hò khoan nơi này.

Nhân vật

• Võ Nguyên Giáp (1911–2013) — sinh tại làng An Xá, tổng Đại Phong Lộc, huyện Lệ Thủy; Đại tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.
• Dương Văn An (1514–1591) — sinh tại làng Tuy Lộc, đỗ Tiến sĩ năm 1547 thời Mạc, tác giả Ô Châu cận lục (soạn từ 1553), sách địa chí sớm về vùng Thuận – Quảng.
• Ngô Đình Khả (1856–1923) — đại thần nhà Nguyễn, quê làng Đại Phong (Kẻ Đợi); thân sinh của Ngô Đình Diệm.
• Wikipedia còn liệt kê Trần Bội, Trần Sự (từng làm Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Bình) và Đặng Đại Độ (danh thần thời chúa Nguyễn Phúc Khoát) là người của địa bàn này.

Giao thông

Quốc lộ 9C (trước là đường tỉnh 16, tỉnh lộ 565) bắt đầu từ ngã tư Cam Liên, đi qua trung tâm Kiến Giang, nối Quốc lộ 1 với hai nhánh đông – tây của đường Hồ Chí Minh. Ba cầu qua Kiến Giang trong khu trung tâm là cầu vượt Kiến Giang (2007, dài 589 m), cầu Phong Liên (xây lại 2014) và cầu Phong Xuân (xây lại 2016). Sông Kiến Giang vẫn là đường thủy nối các làng ven sông.

Hành chính

Từ 1/7/2025, địa chỉ ở đây ghi theo dạng “…, xã Lệ Thủy, tỉnh Quảng Trị” — không còn cấp huyện và không còn “thị trấn Kiến Giang”. Tên các tổ dân phố, thôn cũ vẫn dùng trong địa chỉ chi tiết cho tới khi có điều chỉnh. Giấy tờ đã cấp theo địa danh cũ (huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình) vẫn còn giá trị sử dụng.

Bản đồ Xã Lệ Thủy

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Lệ Thủy được lập từ 6 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1680/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Lệ Thủy trước đây

• Xã Cam Hồng 26.663
• Xã Kim Ngân 9.776
• Xã Lệ Ninh 23.449
• Xã Sen Ngư 21.158
• Xã Tân Mỹ 24.644
• Xã Trường Phú 21.206