Xã Trung Sơn

Tổng quan

Ba xã nhập thành xã Trung Sơn — Trung Sơn, Đạo Viện, Công Đa — đều có tên trong danh sách 18 xã an toàn khu (ATK) của huyện Yên Sơn được Thủ tướng công nhận. Xã nằm giữa vùng núi phía đông Yên Sơn cũ, kẹp giữa thung lũng sông Lô ở phía tây và dải núi giáp Thái Nguyên ở phía đông.

Xã rộng 134,29 km², dân số 10.952 người, mật độ khoảng 82 người/km². Trụ sở đặt tại thôn Lâm Sơn.

Báo chí địa phương mô tả Trung Sơn cùng Hùng Lợi là các xã "vùng trung tâm" của khu vực ATK Yên Sơn — nơi trong kháng chiến chống Pháp nhiều cơ quan Trung ương đóng quân trong rừng núi.

Tên gọi và ý nghĩa

Kế thừa tên xã Trung Sơn. Trong ba xã hợp thành, tên Trung Sơn được giữ; Đạo Viện và Công Đa thôi là tên hành chính. Trung Sơn có trong danh sách xã của huyện Yên Sơn sau năm 1954.

Phân tích Hán Việt. Trung thường là 中 — giữa, ở trong; Sơn là 山 — núi. Ghép lại, Trung Sơn thường được hiểu là "giữa núi" hay "vùng núi ở giữa". Âm trung còn ứng với 忠 (trung thành), nên 中山 là cách hiểu thông dụng, chưa có bản Hán Nôm gốc. Từ điển wiki.ngonngu.com có mục Trung Sơn với nhiều địa danh cùng tên.

Tên các xã cũ. Đạo Viện (danh sách sau năm 1954 trên Wikipedia viết "Đạo Viên") và Công Đa đều là tên có từ lâu; nghĩa và nguồn gốc chưa có tư liệu giải thích nên không phân tích ở đây.

Trùng tên: danh mục đơn vị cấp xã mới còn có phường Trung Sơn (tỉnh Ninh Bình), xã Trung Sơn (tỉnh Phú Thọ) và xã Trung Sơn (tỉnh Thanh Hóa). Khi ghi địa chỉ nên ghi kèm "tỉnh Tuyên Quang".

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp xã Hùng Lợi và xã Tân Trào ở phía đông, xã Tân Long và xã Thái Bình ở phía tây, xã Minh Thanh ở phía nam, xã Kiến Thiết và xã Tri Phú ở phía bắc.

Địa hình núi đồi xen thung lũng, rừng chiếm phần lớn diện tích. Đây là vùng chuyển tiếp từ đồi trung du ven sông Lô sang núi thấp phía đông. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mùa đông lạnh.

Lịch sử

Đất huyện Phúc Yên, rồi Yên Sơn

Thời Nguyễn, vùng trung tâm Tuyên Quang thuộc huyện Phúc Yên, phủ Yên Bình; năm 1916 huyện Yên Sơn được lập khi chia huyện Hàm Yên. Sau năm 1954, Trung Sơn, Đạo Viện, Công Đa là ba xã của huyện Yên Sơn và không nằm trong các cặp xã hợp nhất năm 1969.

An toàn khu

Trong kháng chiến chống Pháp, phía đông Yên Sơn nằm trong hệ thống ATK nối với Tân Trào và Định Hóa. Theo Báo Thanh tra, nhóm xã Kim Quan, Phú Thịnh, Đạo Viện, Trung Sơn, Hùng Lợi, Trung Minh tập trung nhiều di tích của vùng ATK Yên Sơn. Danh sách 18 xã ATK của huyện được Thủ tướng công nhận có cả Trung Sơn, Đạo Viện và Công Đa.

Láng giềng phía đông là xã Tân Trào ngày nay, gồm cả xã Kim Quan cũ — nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh và các cơ quan Trung ương Đảng, Chính phủ ở và làm việc thời kháng chiến chống Pháp. Cả huyện Yên Sơn cũ giáp Định Hóa (Thái Nguyên) và Chợ Đồn (Bắc Kạn cũ) ở phía đông — dải núi rừng nối các an toàn khu của căn cứ địa Việt Bắc.

Sắp xếp năm 2025

Nghị quyết 1684/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ diện tích, dân số các xã Đạo Viện, Công Đa và Trung Sơn thành xã Trung Sơn, hoạt động từ 1/7/2025 khi huyện Yên Sơn kết thúc hoạt động.

Dân cư – xã hội

10.952 người sống trên hơn 134 km². Đồng bào Mông, Dao, Tày sinh sống ở bảy xã vùng ATK Yên Sơn (Báo Thanh tra, 2021); ở Đạo Viện có thôn Ngòi Nghìn với nhiều hộ người Mông. Người Kinh tập trung hơn ở các khu vực gần trục đường.

Trường học, trạm y tế của xã mới kế thừa từ ba xã cũ.

Kinh tế

Kinh tế dựa vào trồng rừng (keo), lúa nước, ngô và chăn nuôi; Báo Thanh tra ghi các hộ người Mông ở thôn Ngòi Nghìn (Đạo Viện) làm kinh tế từ keo, lúa nước, ngô, cùng các mô hình trồng ngô, khoai tây mới. Ở cấp tỉnh, chè, cam, bưởi là cây hàng hóa chủ lực; vùng Yên Sơn cũ có bưởi Soi Hà được cấp chỉ dẫn địa lý.

Văn hóa – di tích

Xã mang lớp văn hóa kép: văn hóa các dân tộc vùng núi (then của người Tày, nghi lễ của người Dao, phong tục người Mông) và ký ức kháng chiến của vùng ATK. Báo Thanh tra mô tả các xã trung tâm ATK như Trung Sơn có nhiều địa điểm lịch sử thời 1946–1954; tên và cấp xếp hạng của từng di tích trên địa bàn chưa được xác minh qua danh mục chính thức nên không liệt kê.

Phía đông, xã Tân Trào có Khu di tích lịch sử Tân Trào — di tích quốc gia đặc biệt (2012) trải trên đất Sơn Dương và Yên Sơn cũ.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: "…, xã Trung Sơn, tỉnh Tuyên Quang" — cần ghi tỉnh để khỏi lẫn với Trung Sơn ở Ninh Bình, Phú Thọ, Thanh Hóa. Cư dân ba xã Đạo Viện, Công Đa, Trung Sơn cũ chuyển trọn sang xã mới. Thủ tục làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã hoặc qua cổng dịch vụ công.

Bản đồ Xã Trung Sơn

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Trung Sơn được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1684/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Yên Sơn trước đây

• Phường An Tường 42.952
• Phường Minh Xuân 72.000
• Phường Mỹ Lâm 31.446
• Phường Nông Tiến 15.393
• Xã Hùng Lợi 10.882
• Xã Kiến Thiết 6.783
• Xã Lực Hành 11.022
• Xã Nhữ Khê 21.799
• Xã Tân Long 10.976
• Xã Tân Trào 14.911
• Xã Thái Bình 13.803
• Xã Xuân Vân 19.020
• Xã Yên Sơn 31.560