Phường Ngọc Hà

Tổng quan

Ngọc Hà là phường ở phía tây khu Ba Đình cũ của Thành phố Hà Nội, trải trên vùng đất mà từ thời Lý được gọi là Thập tam trại – mười ba trại khai khẩn ở phía tây kinh thành Thăng Long. Hầu hết các phường cũ hợp thành Ngọc Hà đều mang tên một trong các trại ấy: Ngọc Hà, Vĩnh Phúc, Liễu Giai, Cống Vị, Kim Mã, Ngọc Khánh.

Phường rộng 2,68 km², dân số 93.536 người, mật độ khoảng 34.900 người/km². Trụ sở đặt tại số 25 phố Liễu Giai. So với phường Ba Đình láng giềng – nơi dày đặc cơ quan trung ương và di tích – Ngọc Hà mang dáng dấp một khu dân cư đô thị: làng cũ đã thành phố, xen giữa là khu tập thể, khu nhà ở mới và các tòa văn phòng, khách sạn dọc Liễu Giai, Đào Tấn, Văn Cao.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên phường kế thừa tên phường Ngọc Hà cũ – một phần của phường này nhập vào phường mới, phần còn lại sang phường Ba Đình. Gốc xa hơn là làng Ngọc Hà, một trong mười ba trại lập từ thời Lý, đầu thế kỷ XIX thuộc tổng Nội, huyện Vĩnh Thuận, phủ Hoài Đức, và về sau nổi tiếng khắp Hà Nội là làng hoa.

Chữ Hán thường ghi là 玉河: ngọc 玉 là đá quý, thường dùng làm mỹ từ chỉ sự trong sáng, quý giá; hà 河 là sông. Nghĩa đen là "sông Ngọc". Âm hà còn ứng với nhiều chữ khác như 荷 (sen) hay 霞 (ráng mây), nhưng với tên làng này, cách viết 河 là cách phổ biến và khớp với các giải thích về nguồn gốc tên.

Về lý do làng mang tên "sông Ngọc", có hai cách giải thích, chưa thống nhất. Cách thứ nhất cho rằng tên gắn với dòng Ngự Hà – con sông nhỏ chảy qua vùng phía tây và bắc Hoàng thành, cấp nước cho ruộng vườn các trại. Cách thứ hai dựa vào các phát hiện khảo cổ tại Hoàng thành Thăng Long về dấu tích một dòng sông cổ chảy qua khu vực, được gọi là sông Ngọc. Cả hai đều quy tên làng về một dòng nước; khác nhau ở việc đó là dòng nào.

Tên gọi "Ngọc Hà" vì vậy vừa là tên làng nghề trồng hoa, vừa là tên đình làng, tên phố (phố Ngọc Hà), tên phường từ những năm 1980, và nay là tên phường mới sau sắp xếp. Cả nước hiện không có xã, phường nào khác cùng tên Ngọc Hà.

Địa lý

Phường nằm ở phía tây khu trung tâm chính trị Ba Đình, phía đông là phường Ba Đình, phía nam là phường Giảng Võ, phía bắc hướng về Hồ Tây (phường Tây Hồ), phía tây tiếp vùng Cầu Giấy cũ (phường Cầu Giấy, Nghĩa Đô). Một số phố bị chia đôi giữa hai phường mới, như phố Linh Lang: một phía thuộc Ngọc Hà, phía kia thuộc Giảng Võ.

Địa hình bằng phẳng, nền đất cũ là ruộng trũng, vườn hoa và ao đầm của các trại ven Hồ Tây. Quá trình đô thị hóa từ nửa sau thế kỷ XX lấp gần hết ruộng, ao; dấu vết còn lại là một số hồ nhỏ trong khu dân cư như hồ Hữu Tiệp. Các trục chính gồm Liễu Giai, Đội Cấn, Hoàng Hoa Thám, Văn Cao, Đào Tấn, Vĩnh Phúc.

Lịch sử

Thập tam trại

Theo tư liệu về lễ hội Thập tam trại, vùng đất này được khai khẩn từ thời Lý dưới sự chỉ dẫn của thái giám Nguyễn Quý Công, người xã Lệ Mật (Gia Lâm). Ông xin vua khu vườn Tây Cấm phía tây thành Thăng Long, đưa dân Lệ Mật và các làng lân cận sang lập mười ba trại: Khán Xuân, Ngọc Hà, Hữu Tiệp, Đại Yên, Vĩnh Phúc, Liễu Giai, Cống Yên, Ngọc Khánh, Giảng Võ, Kim Mã, Thủ Lệ, Cống Vị, Vạn Phúc. Dân các trại thờ ông là Đức Thánh Lệ Mật; đình Vĩnh Phúc là một trong những nơi thờ chính.

Dân các trại sống bằng trồng lúa, trồng hoa và rau màu cung cấp cho kinh thành. Nghề hoa của Ngọc Hà phát triển mạnh tới mức làng được gọi là Trại Hàng Hoa. Cuối thế kỷ XIX, chính quyền Pháp lấy một phần đất làng để xây Phủ Toàn quyền và vườn Bách Thảo.

Thời hiện đại

Sau 1954, vùng đất thuộc khu Ba Đình, rồi quận Ba Đình (1981). Phường Ngọc Khánh vốn mang tên phường Cầu Giấy, đổi tên năm 1996; hai phường Liễu Giai và Vĩnh Phúc được thành lập năm 2005. Trong những năm 1970–1980, Ngọc Hà vẫn là vựa hoa của nội thành; từ cuối thế kỷ XX, ruộng hoa dần nhường chỗ cho nhà ở.

Sắp xếp năm 2025

Theo Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15, phường Ngọc Hà mới gồm:

• toàn bộ phường Liễu Giai và phường Vĩnh Phúc;
• một phần các phường Đội Cấn, Kim Mã, Ngọc Hà, Ngọc Khánh, Cống Vị.

Mô tả sắp xếp còn ghi một phần diện tích nhỏ (chủ yếu đất giao thông) của phường Nghĩa Đô (quận Cầu Giấy cũ). Phần còn lại của Đội Cấn, Kim Mã, Ngọc Hà sang phường Ba Đình; phần còn lại của Ngọc Khánh, Cống Vị, Kim Mã sang phường Giảng Võ.

Dân cư – xã hội

Dân số 93.536 người, mật độ khoảng 34.900 người/km². Cư dân gồm hai lớp rõ rệt: con cháu các làng trại cũ (Ngọc Hà, Hữu Tiệp, Đại Yên, Vĩnh Phúc, Liễu Giai, Cống Vị) sống trong các ngõ làng đã đô thị hóa, và cư dân các khu tập thể, chung cư xây từ nửa sau thế kỷ XX đến nay.

Tín ngưỡng làng vẫn duy trì: nhiều đình thờ thành hoàng và Đức Thánh Lệ Mật, lễ hội làng mùa xuân, và lễ hội chung của Thập tam trại vào ngày 23 tháng 3 âm lịch – dịp dân các trại về đình Lệ Mật làm lễ. Năm 2010, lễ hội Thập tam trại được tổ chức tại vườn Bách Thảo với hàng nghìn người tham gia.

Hệ thống trường học, trạm y tế của phường kế thừa từ các phường cũ, được tổ chức theo mô hình chung của các phường nội đô.

Kinh tế

Kinh tế phường hiện là kinh tế dịch vụ đô thị: văn phòng, khách sạn, thương mại, ăn uống. Dọc phố Liễu Giai và Đào Tấn có nhiều tòa văn phòng, khách sạn, cửa hàng; trên phố Liễu Giai có tòa Lotte Center Hà Nội, một trong những tòa nhà cao nhất thủ đô.

Nghề trồng hoa – nghề truyền thống làm nên tên tuổi Ngọc Hà – nay hầu như không còn ruộng sản xuất; vài cơ sở kinh doanh hoa, cây cảnh trong làng là phần tiếp nối. Sản lượng hoa cho Hà Nội đã chuyển sang các vùng ven như Tây Tựu, Mê Linh.

Văn hóa – di tích

• Đình Ngọc Hà (ngõ phố Ngọc Hà) thờ Huyền Thiên Hắc Đế; lễ hội ngày 19 tháng Giêng có rước kiệu nối ba làng Ngọc Hà, Hữu Tiệp và đền Núi Sưa. Đình bị tàn phá trong kháng chiến 1946–1947, được dân làng dựng lại năm 1952.
• Đình Vĩnh Phúc, nơi thờ Đức Thánh Lệ Mật, trung tâm tín ngưỡng của Thập tam trại.
• Đình Đại Yên, trong khuôn viên có khu mộ được dân làng gọi là mộ công chúa Ngọc Hoa.
• Hồ Hữu Tiệp (còn gọi hồ B-52), nơi còn xác máy bay B-52 rơi xuống trong trận "Hà Nội – Điện Biên Phủ trên không" tháng 12/1972, thuộc vùng phường Ngọc Hà cũ.

Lưu ý: phường Ngọc Hà cũ bị chia cho hai phường mới, nên một số di tích của vùng làng Ngọc Hà – Hữu Tiệp cần đối chiếu bản đồ ranh giới khi ghi địa chỉ. Ẩm thực trong phường mang đặc trưng phố Hà Nội; các ngõ chợ Ngọc Hà, Đội Cấn là nơi mua bán của dân cư quanh vùng.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: "…, phường Ngọc Hà, Thành phố Hà Nội". Người dân phường Liễu Giai và Vĩnh Phúc cũ ghi trọn theo phường mới; người ở Đội Cấn, Kim Mã, Ngọc Hà, Ngọc Khánh, Cống Vị cũ cần kiểm tra tổ dân phố của mình vì các phường này được chia cho nhiều phường mới. Thủ tục hành chính thực hiện tại trung tâm phục vụ hành chính công của phường hoặc qua cổng dịch vụ công.

Bản đồ Phường Ngọc Hà

Ghim đặt tại vị trí trụ sở phường. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Phường Ngọc Hà được lập từ 8 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Quận Ba Đình, Quận Cầu Giấy trước đây

• Phường Ba Đình 65.023
• Phường Cầu Giấy 74.516
• Phường Giảng Võ 97.034
• Phường Hoàn Kiếm 105.301
• Phường Hồng Hà 123.282
• Phường Láng 61.135
• Phường Nghĩa Đô 125.568
• Phường Ô Chợ Dừa 71.293
• Phường Phú Diễn 74.603
• Phường Tây Hồ 100.122
• Phường Từ Liêm 119.997
• Phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám 105.604
• Phường Yên Hòa 77.029