Phường Hoành Sơn

Tổng quan

“Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà…” — câu mở đầu bài “Qua Đèo Ngang” của Bà Huyện Thanh Quan nhắc tới con đèo vượt dãy Hoành Sơn, nay là ranh giới giữa phường Hoành Sơn (Hà Tĩnh) và tỉnh Quảng Trị (vùng Quảng Bình cũ). Trên đỉnh đèo còn cổng Hoành Sơn Quan dựng từ thời Minh Mạng.

Phường rộng 70,48 km², dân số 21.004 người, mật độ khoảng 300 người/km². Trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND phường đặt tại trụ sở UBND phường Kỳ Phương cũ. Ngoài ba phường Kỳ Nam, Kỳ Phương, Kỳ Liên, phường nhận phần dân số còn lại của xã Kỳ Lợi — còn toàn bộ đất Kỳ Lợi thuộc phường Vũng Áng.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: phường lấy tên dãy Hoành Sơn — dãy núi dài khoảng 50 km chạy từ Trường Sơn ở phía tây ra Biển Đông, điểm cao nhất 1.044 m, có Đèo Ngang vượt qua. Không đơn vị cũ nào mang tên này; ba phường Kỳ Nam, Kỳ Phương, Kỳ Liên đều là tên “Kỳ + một chữ” của huyện Kỳ Anh.

Phân tích Hán Việt: “Hoành” là 橫 — ngang, nằm ngang; “Sơn” là 山 — núi. Wikipedia giải nghĩa Hoành Sơn là “núi ngang”; tên Nôm của con đèo vượt núi là Đèo Ngang. Cổng đá trên đỉnh đèo khắc nổi ba chữ Hoành Sơn quan — “cửa ải Hoành Sơn”.

Hoành Sơn trong lịch sử: dãy núi từng là biên giới tự nhiên giữa Đại Việt và Chăm Pa; trên núi còn phế tích lũy Lâm Ấp từ thế kỷ IV. Năm 992, đường đèo qua Hoành Sơn được xây dựng dưới sự chỉ đạo của Ngô Tử An. Thế kỷ XVI, Nguyễn Bỉnh Khiêm nói với sứ của Nguyễn Hoàng câu “Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân” — một dải Hoành Sơn có thể dung thân lâu dài; Nguyễn Hoàng sau đó vượt Hoành Sơn vào Thuận Hóa. Thời Nguyễn, hình dãy Hoành Sơn được khắc vào Huyền đỉnh, một trong Cửu đỉnh ở Huế. Nhiều tác giả đã viết về Hoành Sơn: Bùi Huy Bích, Phạm Quý Thích, Cao Bá Quát, Nguyễn Thiếp, Nguyễn Trường Tộ, vua Thiệu Trị, Bà Huyện Thanh Quan.

Trùng tên: cả nước chỉ có một phường Hoành Sơn.

Địa lý

Phía bắc và phía tây giáp phường Vũng Áng; phía đông là Biển Đông; phía nam giáp xã Phú Trạch thuộc tỉnh Quảng Trị, qua dãy Hoành Sơn.

Đường đèo cũ cao khoảng 250 m, dài khoảng 6 km. Trên địa bàn có cánh đồng muối ven biển; Báo Hà Tĩnh nêu bãi biển Mũi Đao – Hoành Sơn là một trong hai bãi biển của vùng thị xã Kỳ Anh cũ. Báo Hà Tĩnh ghi Kỳ Anh xưa bị gọi là vùng “ống gió, chảo lửa, túi mưa”; theo mô tả khí hậu chung của Hà Tĩnh, tháng 4–10 có gió Lào khô nóng, bão tập trung cuối tháng 7 đến tháng 10.

Lịch sử

• Thời Chăm Pa – Đại Việt: Hoành Sơn là biên giới tự nhiên giữa hai nước; ở Kỳ Nam còn giếng cổ Chăm Pa.
• 1833 — vua Minh Mạng cho dựng Hoành Sơn Quan trên đỉnh Đèo Ngang để kiểm soát việc qua lại. Cổng đá cao hơn 4 m, hệ tường bao quanh. Năm 2005, Hà Tĩnh và Quảng Bình xếp hạng di tích cấp tỉnh; Cổng thông tin Hà Tĩnh đưa tin về việc thống nhất đề nghị xếp hạng quốc gia, còn Wikipedia ghi Hoành Sơn Quan đã là di tích quốc gia. Các đợt khảo sát gần đây còn phát lộ đoạn đường đá cổ của đường thiên lý Bắc – Nam qua đèo.
• Thế kỷ XIX — Bà Huyện Thanh Quan (1805–1848), trên đường vào Phú Xuân nhận chức dưới triều Minh Mạng, viết bài “Qua Đèo Ngang”.
• 1961 — tách làng Ngưu Sơn (Minh Đức) của xã Kỳ Phương lập xã Kỳ Nam.
• Kháng chiến — tiểu đội dân quân gái Kỳ Phương là đơn vị được ghi nhận trong lịch sử địa phương.
• Cuối thập niên 2000 — Kỳ Phương, Kỳ Liên, Kỳ Lợi nằm trong năm xã bị thu hồi đất cho dự án Formosa (Tiền Phong); khu tái định cư Kỳ Liên đón những hộ đầu tiên tháng 8/2009.
• 8/2004 — hầm đường bộ Đèo Ngang hoàn thành.
• 10/4/2015 — Kỳ Phương, Kỳ Liên lên phường thuộc thị xã Kỳ Anh; 1/1/2025 — xã Kỳ Nam (17,92 km², 5.691 người) lên phường.
• 1/7/2025 — khoản 64 Điều 1 Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 nhập Kỳ Nam, Kỳ Phương, Kỳ Liên và phần quy mô dân số còn lại của xã Kỳ Lợi thành phường Hoành Sơn.

Dân cư – xã hội

21.004 người trên 70,48 km² (thống kê 31/12/2024). Các nguồn đã tra chưa công bố số liệu dân tộc, tôn giáo riêng cho phường mới; toàn thị xã Kỳ Anh cũ có khoảng 20% dân số theo Công giáo. Một phần cư dân là người Kỳ Lợi cũ — nghị quyết sắp xếp tính phần dân số còn lại của Kỳ Lợi cho phường này.

Kinh tế

Phường giáp phường Vũng Áng, nơi đặt Formosa Hà Tĩnh và cảng Sơn Dương. Trên địa bàn có cánh đồng muối. Mai vàng Đèo Ngang có trong danh sách sản phẩm OCOP của vùng Kỳ Anh do Báo Hà Tĩnh nêu. Các nguồn đã tra chưa cung cấp số liệu kinh tế riêng của phường.

Văn hóa – di tích

• Hoành Sơn Quan — cổng ải trên đỉnh Đèo Ngang (1833), xếp hạng cấp tỉnh năm 2005 (Wikipedia ghi đã là di tích quốc gia).
• Đền thờ Công chúa Liễu Hạnh — dưới chân Đèo Ngang.
• Khu mộ hai anh em Lê Quảng Chí – Lê Quảng Ý — vùng Kỳ Phương cũ.
• Giếng cổ Chăm Pa — vùng Kỳ Nam cũ.

Báo Hà Tĩnh nêu dân ca ví, giặm và hát sắc bùa trong di sản phi vật thể của vùng Kỳ Anh. Trong kháng chiến, tiểu đội dân quân gái Kỳ Phương được nhắc tới trong lịch sử địa phương.

Giao thông

Quốc lộ 1 vượt dãy Hoành Sơn qua hầm đường bộ Đèo Ngang (hoàn thành tháng 8/2004), thay cho đoạn đường đèo. Cao tốc Vũng Áng – Bùng (đang xây dựng theo Wikipedia) đi qua vùng thị xã cũ.

Bản đồ Phường Hoành Sơn

Ghim đặt tại vị trí trụ sở phường. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Phường Hoành Sơn được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thị xã Kỳ Anh trước đây

• Phường Hải Ninh 20.399
• Phường Sông Trí 37.314
• Phường Vũng Áng 21.339
• Xã Kỳ Hoa 16.045