Phường Thành Sen

Tổng quan

Phường Thành Sen là lõi đô thị của tỉnh Hà Tĩnh: gần như toàn bộ khu nội thị của thành phố Hà Tĩnh trước năm 2025 nay nằm trong một phường. Trụ sở Tỉnh ủy, HĐND, UBND tỉnh (số 19 đường Nguyễn Tất Thành); trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND phường dùng lại trụ sở của UBND thành phố Hà Tĩnh cũ.

Phường rộng 28,23 km², có 90.983 người, mật độ khoảng 3.220 người/km² — cao nhất trong 69 đơn vị cấp xã của tỉnh, gấp khoảng 2,5 lần đơn vị đứng thứ hai là phường Trần Phú. Trên địa bàn có chợ Hà Tĩnh (chợ lớn nhất tỉnh), quảng trường Thành Sen và các công viên trung tâm.

Điểm nhận diện của phường nằm ngay ở tên gọi: dấu tích thành Hà Tĩnh thời Nguyễn — dân gian quen gọi là Thành Sen — vẫn còn nền móng và một phần hào nước giữa lòng đô thị.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: phường không kế thừa tên một đơn vị cũ nào mà lấy tên tòa thành tỉnh lỵ thời Nguyễn. Thành Hà Tĩnh từ lâu được gọi là Thành Sen; tên này cũng đã quen thuộc trong đời sống đô thị qua quảng trường Thành Sen. Phường mới nằm đúng trên nền tỉnh lỵ lập từ năm 1831.

Vì sao gọi là “Sen”: theo truyền thuyết được ghi lại, sau một đêm mưa gió, sen bỗng mọc kín hào thành và được coi là điềm lành; cách giải thích khác cho rằng bố cục thành gợi hình bông sen tám cánh. Cả hai đều là truyền tụng, chưa có văn bản gốc xác nhận.

Phân tích từng chữ: “Thành” ở đây là chữ 城 — tường thành, thành lũy, rồi mở rộng nghĩa thành đô thị. “Sen” là từ thuần Việt, không có âm Hán Việt; chữ Hán tương ứng về nghĩa là 蓮 (liên), vì vậy thành còn có tên chữ là Liên Thành 蓮城. Tên “Thành Sen” vì thế là một tên lai: một chữ Hán Việt đứng trước, một chữ Nôm đứng sau, theo trật tự tiếng Việt (“thành của sen”) chứ không theo trật tự Hán (“liên thành”). Nên ghi cột Hán Việt để trống: bản thân tên phường không phải một từ Hán Việt.

Tên các phường cũ: hai trong tám phường hợp thành mang tên hai Tổng Bí thư quê Hà Tĩnh là Trần Phú và Hà Huy Tập. Sau sắp xếp, hai tên này được chuyển sang hai phường mới ở vùng ven (phường Trần Phú phía bắc, phường Hà Huy Tập phía tây nam) — địa giới hoàn toàn khác hai phường cùng tên trước đây, nay nằm trọn trong Thành Sen.

Trùng tên: cả nước chỉ có một đơn vị hành chính tên Thành Sen; viết địa chỉ “phường Thành Sen, tỉnh Hà Tĩnh” là đủ phân biệt.

Địa lý

Thành phố Hà Tĩnh cũ nằm giữa hai con sông Cày và Rào Cái — hệ sông đổ ra biển qua Cửa Sót. Thành phố cũ cách bờ biển khoảng 5 km; phường không giáp biển: dải ven biển thuộc các xã Thạch Khê, Thạch Lạc và Đồng Tiến.

Xung quanh Thành Sen là các đơn vị cùng thuộc thành phố Hà Tĩnh cũ: phường Trần Phú ở phía bắc, phường Hà Huy Tập ở phía tây và tây nam, xã Cẩm Bình ở phía nam, các xã Thạch Lạc, Thạch Khê ở phía đông.

Trong đô thị có hồ công viên Lý Tự Trọng, hồ công viên Nam Hà và dấu vết hào thành cũ. Ghi chép xưa tả thế đất tỉnh thành: trước mặt là núi Cảm Sơn, một dải sông lượn quanh rồi nối với sông Nại Giang để ra Cửa Sót. Theo mô tả khí hậu chung của tỉnh, mùa nắng kéo dài từ tháng 4 đến tháng 10 với những đợt gió Lào khô nóng, nhiệt độ có lúc vượt 40 °C; từ cuối tháng 7 đến tháng 10 có bão kèm mưa lớn.

Lịch sử

Tỉnh thành thời Nguyễn. Năm 1816, dưới triều Gia Long, đạo thành Hà Tĩnh được dựng tại thôn Nài Thị (vùng Đại Nài ngày nay). Năm 1831, vua Minh Mạng tách đất Nghệ An lập tỉnh Hà Tĩnh và chọn xã Trung Tiết thuộc tổng Thượng Nhị, huyện Thạch Hà, làm tỉnh lỵ. Năm 1881–1882, đời Tự Đức, thành được xây lại bằng gạch và đá ong theo kiểu Vauban (Vô-băng). Năm 1947, thành bị phá theo chủ trương tiêu thổ kháng chiến; hiện chỉ còn nền móng và một phần hào ở phía tây, bắc và đông, hào phía nam đã bị san lấp. Trụ sở Công an tỉnh nằm trên khu trại lính cũ, trụ sở UBND tỉnh xây trên hồ sen cũ, còn khu hành cung nay là một phần quảng trường.

Thị xã rồi thành phố. Ngày 3/7/1924, Toàn quyền Đông Dương lập thị xã Hà Tĩnh. Từ 1976 đến 1991 thị xã thuộc tỉnh Nghệ Tĩnh; năm 1991 tái lập tỉnh Hà Tĩnh và thị xã trở lại làm tỉnh lỵ. Ngày 28/5/2007, thành phố Hà Tĩnh được thành lập trên cơ sở thị xã; năm 2019 được công nhận đô thị loại II.

Nhận đất Thạch Hà. Ngày 22/7/1989, sáu xã Đại Nài, Thạch Linh, Thạch Phú, Thạch Quý, Thạch Trung, Thạch Yên của huyện Thạch Hà chuyển về thị xã Hà Tĩnh; Nghị định 09/2004/NĐ-CP ngày 2/1/2004 chuyển tiếp năm xã Thạch Hạ, Thạch Môn, Thạch Đồng, Thạch Hưng, Thạch Bình. Trong các đơn vị hợp thành Thành Sen, Thạch Quý, Thạch Hưng và Đại Nài vốn là xã của huyện Thạch Hà.

Mở rộng đầu năm 2025. Từ 1/1/2025, thành phố nhận thêm 11 xã của huyện Thạch Hà, 2 xã của huyện Cẩm Xuyên và xã Hộ Độ của huyện Lộc Hà; đồng thời phường Nguyễn Du nhập vào phường Bắc Hà, xã Thạch Linh nhập vào phường Trần Phú (cũ), xã Thạch Hưng lên phường.

Sắp xếp ngày 1/7/2025. Theo khoản 59 Điều 1 Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025, toàn bộ tám phường Bắc Hà, Thạch Quý, Tân Giang, Thạch Hưng, Nam Hà, Trần Phú, Hà Huy Tập, Văn Yên và một phần diện tích, dân số phường Đại Nài hợp thành phường Thành Sen. Phần còn lại của Đại Nài sáp nhập vào phường Hà Huy Tập (mới). Cùng ngày cấp huyện chấm dứt hoạt động; thành phố Hà Tĩnh không còn là một cấp hành chính.

Dân cư – xã hội

Với 90.983 người, Thành Sen chiếm khoảng 5,6% dân số toàn tỉnh trên chưa đến 0,5% diện tích. Dân cư sống theo tổ dân phố; tỉnh thành thời Nguyễn đặt ở xã Trung Tiết, đạo thành trước đó ở thôn Nài Thị — đều thuộc huyện Thạch Hà xưa.

Trường THPT Phan Đình Phùng trên địa bàn được xây mới theo kiến trúc hiện đại. Danh sách cơ sở giáo dục của thành phố Hà Tĩnh cũ gồm Trường Đại học Hà Tĩnh, Trường Cao đẳng Y tế Hà Tĩnh, Trường THPT Chuyên Hà Tĩnh và nhiều trường khác; vị trí từng trường theo địa giới phường mới chưa được đối chiếu ở đây.

Kinh tế

Phường là khu hành chính – thương mại của tỉnh lỵ. Chợ Hà Tĩnh — chợ lớn nhất tỉnh, bị hỏa hoạn năm 1999 và được xây lại từ năm 2001 — là đầu mối buôn bán lớn nhất.

Không gian đô thị được chỉnh trang liên tục: đường Phan Đình Phùng dài gần 2 km nối quốc lộ 1 với khu hành chính tỉnh được mở rộng, lát đá vỉa hè, trồng cây xanh từ tháng 4/2023; Công viên Trung tâm, công viên Lý Tự Trọng và hồ công viên Nam Hà tạo thêm không gian công cộng.

Văn hóa – di tích

• Thành cổ Hà Tĩnh (Thành Sen) — nền móng và hào thành thời Nguyễn, gắn với tên phường.
• Nhà lao Hà Tĩnh — nhà tù thời Pháp, nơi giam giữ nhiều sĩ phu và chiến sĩ yêu nước.
• Văn Miếu — Văn Miếu tỉnh thời Nguyễn bị phá dỡ năm 1955, nay chỉ còn chiếc lư hương đồng; Văn Miếu Hà Tĩnh hiện là điểm giáo dục truyền thống hiếu học của tỉnh.
• Đền Võ Miếu ở vùng phường Tân Giang cũ.
• Khu lưu niệm Bác Hồ về thăm Hà Tĩnh — được chỉnh trang; Nghĩa trang liệt sĩ Núi Nài ở vùng Đại Nài cũ (Đại Nài chia cho Thành Sen và Hà Huy Tập) cũng được tôn tạo.
• Hội Chay ở chợ Hà Tĩnh — sinh hoạt tín ngưỡng tổ chức vào dịp Rằm tháng Bảy (Trung Nguyên, Vu Lan).

Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh — được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 27/11/2014 — là loại hình dân ca chung của Nghệ An và Hà Tĩnh.

Giao thông

Quốc lộ 1 chạy qua phường theo hướng tây bắc – đông nam. Đường Phan Đình Phùng nối quốc lộ 1 với khu hành chính tỉnh; trụ sở tỉnh nằm trên đường Nguyễn Tất Thành.

Hành chính

Địa chỉ viết theo mẫu mới: “…, phường Thành Sen, tỉnh Hà Tĩnh” — không còn ghi “thành phố Hà Tĩnh”. Thủ tục hành chính cấp xã giải quyết tại trụ sở phường (trụ sở UBND thành phố Hà Tĩnh cũ); người dân ở các phường cũ (Bắc Hà, Nam Hà, Tân Giang, Văn Yên…) cần cập nhật địa chỉ trên giấy tờ khi có dịp.

Bản đồ Phường Thành Sen

Ghim đặt tại vị trí trụ sở phường. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Phường Thành Sen được lập từ 9 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thành phố Hà Tĩnh trước đây

• Phường Hà Huy Tập 28.742
• Phường Trần Phú 38.404
• Xã Cẩm Bình 25.305
• Xã Đồng Tiến 18.614
• Xã Thạch Khê 17.528
• Xã Thạch Lạc 17.682