Xã Cẩm Bình

Tổng quan

Trong bốn xã hợp thành, ba xã mang chữ “Cẩm” — chữ đầu của mọi xã lập năm 1954 ở huyện Cẩm Xuyên — (Cẩm Bình, Cẩm Vịnh, Cẩm Thành), một xã gốc huyện Thạch Hà (Thạch Bình). Đây cũng là đơn vị duy nhất trong vùng thành phố Hà Tĩnh cũ nhận thêm một xã từ huyện khác khi sắp xếp năm 2025.

Xã rộng 33,14 km², dân số 25.305 người — đông nhất trong bốn xã thuộc vùng thành phố cũ — mật độ khoảng 760 người/km². Trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND xã đặt tại trụ sở UBND xã Cẩm Bình cũ. Vùng Thạch Bình cũ là quê Thám hoa Đặng Văn Kiều và có sáu di tích cấp tỉnh.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Cẩm Bình cũ và đặt trụ sở tại đây. Ba tên Cẩm Vịnh, Thạch Bình, Cẩm Thành không còn là tên đơn vị hành chính. Xã Cẩm Bình có tên từ năm 1954, khi huyện Cẩm Xuyên chia lại thành 27 xã, tất cả đều mang chữ đầu “Cẩm” (Cẩm Bình, Cẩm Thành, Cẩm Vịnh, Cẩm Duệ, Cẩm Hưng…).

Phân tích Hán Việt: “Cẩm” là 錦 — gấm, vải dệt hoa nhiều màu, nghĩa bóng là đẹp đẽ, rực rỡ (như “cẩm tú” — gấm thêu). “Bình” thường được hiểu là 平 — bằng phẳng, yên ổn. Theo mặt chữ, Cẩm Bình là “gấm vóc, yên bình”.

Chữ “Cẩm” từ đâu: thời Hậu Lê, đất Cẩm Xuyên thuộc huyện Kỳ Hoa, phủ Hà Hoa. Theo bài huyện Cẩm Xuyên trên Wikipedia tiếng Việt, năm 1837 huyện Kỳ Hoa tách thành Kỳ Hoa và Hoa Xuyên — tên Hoa Xuyên “có lẽ” ghép từ hai tổng Hoa Duệ và Lạc Xuyên; năm 1841, vì kỵ húy, Kỳ Hoa đổi thành Kỳ Anh và Hoa Xuyên đổi thành Cẩm Xuyên 錦川 (“dòng sông gấm”). Chữ kỵ húy là “Hoa” — tên bà Hồ Thị Hoa, mẹ vua Thiệu Trị; lệ kiêng tên bà khiến nhiều địa danh đổi tên, như Thanh Hoa thành Thanh Hóa. Các nguồn lệch nhau về năm tách huyện: Báo Hà Tĩnh và bài huyện Kỳ Anh ghi 1836.

Trùng tên lịch sử: từ điển nhà có mục Cẩm Bình chỉ một huyện cũ của tỉnh Hải Dương (1977, hợp nhất Cẩm Giàng và Bình Giang) — không liên quan đến xã này. Hiện cả nước chỉ có một đơn vị hành chính cấp xã tên Cẩm Bình.

Địa lý

Phía bắc giáp phường Thành Sen và xã Thạch Lạc; phía nam giáp xã Cẩm Duệ và xã Cẩm Xuyên; phía đông giáp xã Đồng Tiến và xã Yên Hòa; phía tây giáp phường Hà Huy Tập.

Tuyến kênh nhà Lê cổ chạy qua địa bàn. Xã nằm giữa phường Thành Sen và vùng Cẩm Xuyên. Hà Tĩnh có mùa nắng từ tháng 4 đến tháng 10 với gió Lào khô nóng; bão kèm mưa lớn tập trung cuối tháng 7 đến tháng 10.

Lịch sử

Thạch Bình ra đời năm 1954 khi xã Thăng Bình của huyện Thạch Hà chia thành Thạch Bình, Thạch Tân, Thạch Hòa; Nghị định 09/2004/NĐ-CP ngày 2/1/2004 chuyển Thạch Bình về thị xã Hà Tĩnh. Cẩm Bình, Cẩm Vịnh, Cẩm Thành thuộc huyện Cẩm Xuyên, cùng ra đời trong đợt chia 27 xã năm 1954.

• 1/1/2025 — Cẩm Bình và Cẩm Vịnh chuyển từ huyện Cẩm Xuyên về thành phố Hà Tĩnh; Cẩm Thành vẫn thuộc Cẩm Xuyên.
• 16/6/2025 — khoản 4 Điều 1 Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ Cẩm Vịnh, Thạch Bình, Cẩm Thành và Cẩm Bình thành xã Cẩm Bình, hiệu lực từ 1/7/2025.

Trong kháng chiến chống Mỹ, Cầu Na và Cầu Kho (vùng Cẩm Thành cũ) là những trận địa ác liệt bảo vệ tuyến giao thông chi viện cho chiến trường miền Nam.

Vùng này từng có bến Đò Neo — bến buôn bán ven sông sầm uất một thời, nay không còn dấu tích — và chùa Vãn Nghiêu, ngôi chùa đã bị phá, một phần khuôn viên đang được phục dựng.

Dân cư – xã hội

25.305 người trên 33,14 km². Các nguồn đã tra chưa công bố số liệu dân tộc, tôn giáo riêng cho xã mới. Vùng Thạch Bình cũ có nhiều nhà thờ họ được xếp hạng di tích cấp tỉnh (xem mục Văn hóa); vùng Cẩm Vịnh cũ có thôn Ngụ Quế.

Kinh tế

Các nguồn đã tra chưa cung cấp mô tả riêng về kinh tế xã Cẩm Bình. Ngày xưa vùng này có bến Đò Neo — bến buôn bán ven sông sầm uất một thời, nay không còn dấu tích. Chưa ghi nhận làng nghề hay khu công nghiệp trong tư liệu đã tra.

Văn hóa – di tích

Vùng Thạch Bình cũ có sáu di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh:

• Nhà thờ Đặng Văn Kiều.
• Đền và mộ Nguyễn Đình Quyền.
• Nhà thờ Nguyễn Cao Đôn.
• Nhà thờ Trần Hữu Dần.
• Nhà thờ Trần Danh Hùng.
• Đền Thành Hoàng.

Vùng Cẩm Vịnh cũ có đền Đức Đại Vương — đền thờ Nguyễn Đăng Minh ở thôn Ngụ Quế, di tích lịch sử cấp tỉnh; mỗi năm có hai kỳ lễ hội, cũng là hội làng, vào ngày 13–14 tháng Sáu và tháng Mười âm lịch. Ngoài ra còn dấu tích kênh nhà Lê và nền chùa Vãn Nghiêu (chùa bị phá, một phần khuôn viên đang được phục dựng). Xã thuộc vùng dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh, di sản UNESCO ghi danh năm 2014.

Nhân vật

Đặng Văn Kiều (鄧文喬, 1824–1881), người Thạch Bình, đỗ Đình nguyên Thám hoa khoa Nhã sĩ năm Ất Sửu (1865) đời Tự Đức; làm Đốc học Quảng Nam, Thị độc học sĩ Hàn lâm viện, sung Sử quán toản tu, rồi Án sát; từng làm chánh chủ khảo trường thi Thanh Hóa.

Hành chính

Địa chỉ mới: “…, xã Cẩm Bình, tỉnh Hà Tĩnh”. Bốn xã cũ thuộc hai huyện khác nhau nên giấy tờ cũ có thể ghi “huyện Cẩm Xuyên” (Cẩm Bình, Cẩm Vịnh trước 2025; Cẩm Thành trước 7/2025) hoặc “thành phố Hà Tĩnh” (Thạch Bình; Cẩm Bình, Cẩm Vịnh trong nửa đầu 2025). Từ 1/7/2025 tất cả thống nhất một địa chỉ. Thủ tục hành chính cấp xã giải quyết tại trụ sở xã (UBND xã Cẩm Bình cũ). Lưu ý không nhầm với xã Cẩm Xuyên mới — đơn vị lập từ thị trấn Cẩm Xuyên và các xã quanh đó, nằm liền kề phía nam.

Bản đồ Xã Cẩm Bình

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Cẩm Bình được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thành phố Hà Tĩnh, Huyện Cẩm Xuyên trước đây

• Phường Hà Huy Tập 28.742
• Phường Thành Sen 90.983
• Phường Trần Phú 38.404
• Xã Cẩm Duệ 23.870
• Xã Cẩm Hưng 21.964
• Xã Cẩm Lạc 19.399
• Xã Cẩm Trung 19.466
• Xã Cẩm Xuyên 33.977
• Xã Đồng Tiến 18.614
• Xã Thạch Khê 17.528
• Xã Thạch Lạc 17.682
• Xã Thiên Cầm 32.998
• Xã Yên Hòa 17.597