Xã Thiên Cầm

Tổng quan

Xã Thiên Cầm của tỉnh Hà Tĩnh ôm trọn dải bờ biển phía đông vùng Cẩm Xuyên cũ, từ bãi tắm Thiên Cầm dưới chân núi cùng tên tới cửa Nhượng — cửa biển xưa mang tên Kỳ La. Xã mới gộp ba đơn vị: thị trấn du lịch Thiên Cầm, xã nghề biển Cẩm Nhượng và xã Nam Phúc Thăng; trụ sở đặt tại trụ sở UBND thị trấn Thiên Cầm cũ.

Với 40,55 km² và 32.998 người, mật độ vào khoảng 814 người/km² — cao nhất trong bảy xã thuộc vùng huyện Cẩm Xuyên cũ, phản ánh lối cư trú dày đặc của các làng chài ven cửa biển. Ba nét nhận diện của xã là bãi biển và khu nghỉ mát Thiên Cầm, làng biển Nhượng Bạn nổi tiếng về cá khô, mực khô và nước mắm, cùng một cụm di tích gắn với cuộc truy bắt cha con Hồ Quý Ly năm 1407.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên thị trấn Thiên Cầm (lập năm 2003); thị trấn lại lấy tên ngọn núi Thiên Cầm đứng riêng trên bãi biển, dân gian còn gọi là rú Cầm hay hòn Cùm. Đây là tên địa danh thiên nhiên được nâng thành tên đơn vị hành chính, không phải tên ghép từ các xã cũ.

Hán Việt: cách hiểu phổ biến là 天 (thiên — trời) và 琴 (cầm — cây đàn), tức đàn trời. Truyền thuyết được báo Hà Tĩnh ghi lại kể rằng một vị vua Hùng tuần thú phương Nam dừng nghỉ ở đây, ban đêm nghe tiếng đàn ngân trong gió từ đỉnh núi nên đặt tên núi là Thiên Cầm; một dị bản nói nhà vua thấy eo biển cong như chiếc đàn tỳ bà. Tiếng sóng và tiếng gió thông trên núi là hình ảnh mà các bài viết về Thiên Cầm vẫn gọi là "cung đàn trời".

Cách hiểu thứ hai gắn với sự kiện năm 1407: quân Minh bắt Hồ Quý Ly và Hồ Hán Thương ở vùng biển này. Âm cầm còn ứng với chữ 擒 (bắt giữ), nên có người giải thích Thiên Cầm là "trời giữ", và tên Nôm "hòn Cùm" được dân gian liên hệ với chuyện cha con họ Hồ bị giữ chân. Đây là cách giải thích theo truyền thuyết, chưa có văn bản cổ xác nhận; tên chữ Hán được dùng phổ biến vẫn là 天琴.

Tên các xã cũ: Nam Phúc Thăng là tên ghép lập năm 2020 từ ba xã Cẩm Nam, Cẩm Phúc, Cẩm Thăng; Cẩm Nhượng mang tên cửa Nhượng và làng Nhượng Bạn. Cả nước hiện không có đơn vị cấp xã nào khác tên Thiên Cầm.

Tên cổ Kỳ La: theo Wikipedia tiếng Việt, Kỳ La là tên vùng cửa Nhượng xưa; người Việt cổ gọi là Kẻ La, sau bị đọc chệch thành Cơ La rồi thành Kỳ La. Thời Trần, huyện Kỳ La có địa phận tương ứng đất Cẩm Xuyên; khi huyện Cẩm Xuyên mới lập thời Nguyễn, Kỳ La là một xã thuộc tổng Vân Tán, còn Nhượng Bạn thuộc tổng Lạc Xuyên.

Địa lý

Xã nằm ở phía đông vùng Cẩm Xuyên cũ, mặt đông hướng ra Biển Đông. Phía tây là xã Cẩm Xuyên, phía bắc là xã Yên Hòa, phía nam là xã Cẩm Hưng và xã Cẩm Trung.

Địa hình là dải đồng bằng cát ven biển hẹp, xen những khối núi thấp sát mép nước. Núi Thiên Cầm đứng riêng trên bãi biển; bãi tắm phía dưới có dáng cánh cung dài gần 3 km, cát mịn, nước trong. Ngoài khơi gần bờ có các hòn đảo nhỏ như hòn Bớc, hòn Én. Cửa Nhượng ở phía nam từng là ngư trường đánh bắt nổi tiếng bậc nhất của biển Hà Tĩnh; phía nam cửa là dải núi Cao Vọng.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa của Bắc Trung Bộ: mùa hè có gió Tây Nam khô nóng, mùa mưa bão tập trung vào tháng 9–11, mùa đông có gió mùa đông bắc. Dải ven biển thường chịu trực tiếp các cơn bão đổ bộ vào Hà Tĩnh.

Lịch sử

Vùng cửa biển này thời Trần thuộc huyện Kỳ La; tên Kỳ La gắn với vùng cửa Nhượng. Năm 1397 Kỳ La gộp với Hà Hoa thành huyện Kỳ Hoa; thời Nguyễn phần đất phía bắc huyện tách ra thành huyện Hoa Xuyên, năm 1841 đổi là Cẩm Xuyên.

Sự kiện lớn nhất mà sử sách ghi ở vùng này là cuộc truy bắt nhà Hồ năm 1407: theo báo Hà Tĩnh, Hồ Quý Ly bị quân Minh bắt trong hang Dang Hùng (nay gọi là hang Hồ Quý Ly), còn Hồ Hán Thương bị bắt trên bãi biển Kỳ La. Dưới chân núi còn những địa điểm dân gian gọi là "Giếng tàu" và "Đường bắt".

• 3/10/2003 — lập thị trấn Thiên Cầm trên toàn bộ diện tích và dân số xã Cẩm Long.
• 1/1/2020 — theo Nghị quyết 819/NQ-UBTVQH14, ba xã Cẩm Nam, Cẩm Phúc và Cẩm Thăng hợp thành xã Nam Phúc Thăng.
• 1/7/2025 — Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 (16/6/2025) sắp xếp toàn bộ thị trấn Thiên Cầm, xã Nam Phúc Thăng và xã Cẩm Nhượng thành xã Thiên Cầm; cấp huyện chấm dứt hoạt động, xã trực thuộc tỉnh Hà Tĩnh.

Dân cư – xã hội

Dân số 32.998 người trên 40,55 km². Dân cư dồn về hai cụm: quanh khu du lịch Thiên Cầm và dọc làng biển cửa Nhượng; phần đồng bằng phía trong là xóm làm ruộng, làm muối. Phần lớn là người Kinh.

Bên cạnh tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và các đền miếu làng, vùng này có cộng đồng Công giáo lâu đời: giáo xứ Nhượng Bạn (xã Cẩm Nhượng cũ) và giáo xứ Vĩnh Phước (xã Nam Phúc Thăng cũ) là những họ đạo được ghi nhận trong danh sách giáo xứ của huyện Cẩm Xuyên. Ở các làng chài còn miếu thờ cá Ông (miếu Ngư Ông) — tín ngưỡng phổ biến của cư dân biển miền Trung.

Trường học các cấp và trạm y tế của ba đơn vị cũ tiếp tục phục vụ trên địa bàn xã mới; thủ tục hành chính làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã.

Kinh tế

Kinh tế xã dựa trên ba trụ: khai thác và chế biến hải sản, du lịch biển và nông nghiệp ven biển. Cửa Nhượng là bến của đội tàu đánh cá; làng Nhượng Bạn từ lâu được biết đến với cá khô, mực khô và nước mắm cốt. Nghề làm muối có ở xóm Cồn Cao; một số làng còn nghề làm nón và nghề nung gạch.

Khu du lịch biển Thiên Cầm là điểm nghỉ mát lâu năm của Hà Tĩnh, đông khách nhất vào mùa hè; các dịch vụ lưu trú, ăn uống hải sản tập trung ở khu vực thị trấn cũ. Trồng lúa, khoai và rau màu trên đất cát pha là nghề phụ của nhiều hộ.

Văn hóa – di tích

• Chùa Yên Lạc (Cẩm Nhượng cũ) — di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia, nằm dưới chân núi Thiên Cầm. Hai bài Wikipedia ghi khác nhau về năm: bài huyện Cẩm Xuyên ghi bằng công nhận số 3211/BT-QĐ ngày 12/12/1994, bài xã Thiên Cầm ghi năm 2008.
• Chùa (đền) Cầm Sơn — ngôi chùa nhỏ trên đỉnh núi Thiên Cầm, cạnh đó là những phiến đá dân gian gọi là bàn cờ tiên, dấu chân khổng lồ.
• Hang Hồ Quý Ly (hang Dang Hùng) — điểm gắn với sự kiện năm 1407.
• Đền Trần Muông, đền Lộ Khê — di tích văn hóa cấp tỉnh; chùa Hàm Long, chùa Vạn Bảo, chùa Liên Phượng.
• Nhà thờ giáo xứ Nhượng Bạn.

Lễ hội vùng cửa Nhượng mang đậm sắc thái biển: hội Hạ thủy mở mùa đánh bắt, đua thuyền, hội làng Nhượng Bạn, trò cờ người. Đặc sản được nhắc nhiều là bánh đa, rượu gạo và các món hải sản khô.

Du lịch

Ngoài bãi tắm Thiên Cầm, du khách thường kết hợp leo núi lên chùa Cầm Sơn ngắm toàn cảnh vịnh, thăm chùa Yên Lạc, hang Hồ Quý Ly và chợ cá cửa Nhượng buổi sáng. Các lễ khai trương mùa du lịch biển của vùng Cẩm Xuyên thường chọn Thiên Cầm làm nơi tổ chức.

Hành chính

Địa chỉ ghi theo cấp mới: [thôn/tổ dân phố], xã Thiên Cầm, tỉnh Hà Tĩnh — không còn cấp huyện Cẩm Xuyên. Người dân ba đơn vị cũ (thị trấn Thiên Cầm, Nam Phúc Thăng, Cẩm Nhượng) làm thủ tục tại trụ sở UBND xã đặt ở trụ sở thị trấn Thiên Cầm cũ.

Bản đồ Xã Thiên Cầm

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Thiên Cầm được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Cẩm Xuyên trước đây

• Xã Cẩm Bình 25.305
• Xã Cẩm Duệ 23.870
• Xã Cẩm Hưng 21.964
• Xã Cẩm Lạc 19.399
• Xã Cẩm Trung 19.466
• Xã Cẩm Xuyên 33.977
• Xã Yên Hòa 17.597