Cẩm Xuyên là xã thuộc tỉnh Hà Tĩnh, nguyên là trung tâm huyện lỵ của huyện Cẩm Xuyên cũ; xã lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở thị trấn Cẩm Xuyên và hai xã Cẩm Quang, Cẩm Quan. Diện tích 82,98 km², dân số 33.977 người.
Tổng quan
Gần bốn mươi năm làm huyện lỵ đã biến thị trấn Cẩm Xuyên thành nơi tập trung cơ quan, chợ, trường học và bệnh viện của cả vùng nam Hà Tĩnh giáp thành phố. Từ 1/7/2025, phần đô thị này cùng hai xã nông nghiệp Cẩm Quang, Cẩm Quan hợp thành xã Cẩm Xuyên của tỉnh Hà Tĩnh; trụ sở xã đặt tại trụ sở UBND huyện Cẩm Xuyên cũ.
Xã rộng 82,98 km², có 33.977 người — đông dân nhất trong bảy xã thuộc vùng Cẩm Xuyên cũ, mật độ khoảng 409 người/km². Lõi đô thị nằm hai bên quốc lộ 1; phía tây là đồng ruộng được tưới từ hệ thống thủy lợi Kẻ Gỗ. Trên địa bàn có đền thờ Bình Ngô thượng tướng quân Nguyễn Biên — di tích cấp quốc gia — và quảng trường mang tên Tổng Bí thư Hà Huy Tập, người con của đất Cẩm Xuyên.
Tên gọi và ý nghĩa
Nguồn gốc: xã mới giữ tên thị trấn Cẩm Xuyên, cũng là tên của huyện Cẩm Xuyên tồn tại từ thời Nguyễn đến năm 2025. Trong bốn đơn vị cũ, chỉ thị trấn huyện lỵ mang tên này; hai xã Cẩm Quang, Cẩm Quan không còn là tên đơn vị hành chính.
Hán Việt: từ điển wiki.ngonngu ghi mục từ Cẩm Xuyên là tên huyện thuộc Hà Tĩnh nhưng không ghi chữ Hán. Âm cẩm trong từ điển chỉ ứng với chữ 錦 (gấm — loại lụa dệt hoa) và dạng giản thể của nó, cùng một chữ hiếm 唫. Âm xuyên có nhiều chữ, trong đó 川 nghĩa là sông và 穿 nghĩa là xuyên qua; chưa có nguồn ghi chữ Hán của tên huyện để chọn chữ.
Lịch sử tên: theo Wikipedia tiếng Việt, đất Cẩm Xuyên thời Trần thuộc huyện Kỳ La, từ năm 1397 thuộc huyện Kỳ Hoa. Thời Nguyễn, Kỳ Hoa được tách làm hai; phần phía bắc mang tên Hoa Xuyên, đến năm 1841 đổi thành Cẩm Xuyên. Từ năm 1954, phần lớn xã trong huyện mang tiền tố "Cẩm" lấy từ tên huyện (Cẩm Quang, Cẩm Quan, Cẩm Hưng…). Tên Cẩm Xuyên hiện là duy nhất trong cả nước ở cấp xã.
Lý do đổi tên: bài huyện Cẩm Xuyên trên Wikipedia tiếng Việt ghi rằng năm 1841, vì kỵ húy, triều Nguyễn cho đổi Kỳ Hoa thành Kỳ Anh và Hoa Xuyên thành Cẩm Xuyên; cùng năm, phủ Hà Hoa đổi thành phủ Hà Thanh gồm ba huyện Kỳ Anh, Cẩm Xuyên, Thạch Hà. Bài này cũng nêu tên Hoa Xuyên "có lẽ" được ghép từ tên hai tổng Hoa Duệ và Lạc Xuyên — một giả thuyết của nguồn, chưa có văn bản gốc xác nhận. Khi mới lập, huyện có bốn tổng: Hoa Duệ (Mỹ Duệ), Lạc Xuyên, Thổ Ngõa và Vân Tán.
Địa lý
Xã nằm ở trung tâm vùng Cẩm Xuyên cũ, cách trung tâm tỉnh lỵ Hà Tĩnh không xa về phía nam. Theo mô tả địa giới sau sắp xếp, phía bắc là xã Yên Hòa, phía đông là xã Thiên Cầm và xã Cẩm Hưng, phía nam là xã Cẩm Duệ, phía tây là xã Cẩm Bình.
Địa hình chủ yếu là đồng bằng phẳng, đất phù sa và đất cát pha, có vài gò đồi thấp. Hệ thống kênh mương của công trình thủy lợi Kẻ Gỗ — hồ chứa 345 triệu m³ ở thượng nguồn phía tây nam — cung cấp nước tưới cho đồng ruộng vùng này. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, có mùa gió Tây Nam khô nóng và mùa mưa bão cuối năm.
Lịch sử
Đất Cẩm Xuyên thời Trần thuộc huyện Kỳ La, từ năm 1397 thuộc huyện Kỳ Hoa, phủ Hà Hoa. Thời Nguyễn, huyện Hoa Xuyên được lập rồi đổi tên Cẩm Xuyên (1841); khi mới lập huyện có bốn tổng. Sau Cách mạng tháng Tám, huyện chia thành 15 xã; năm 1954 chia lại thành 27 xã, phần lớn mang tên bắt đầu bằng "Cẩm".
- 17/5/1986 — lập thị trấn Cẩm Xuyên, huyện lỵ, từ một phần xã Cẩm Tiến, một phần xã Cẩm Quan và khu vực cơ quan; ban đầu rộng khoảng 143,5 ha.
- 19/11/1997 — sáp nhập toàn bộ xã Cẩm Tiến vào thị trấn (Nghị định 111/1997/NĐ-CP).
- 1/1/2020 — theo Nghị quyết 819/NQ-UBTVQH14, sáp nhập toàn bộ xã Cẩm Huy vào thị trấn Cẩm Xuyên.
- 1/7/2025 — Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 sắp xếp thị trấn Cẩm Xuyên, xã Cẩm Quang và xã Cẩm Quan thành xã Cẩm Xuyên.
Như vậy địa bàn xã hiện nay bao trùm đất của năm xã thời 1954: Cẩm Tiến, Cẩm Huy, Cẩm Quan, Cẩm Quang và phần đô thị huyện lỵ.
Sau Cách mạng tháng Tám, 15 xã của huyện mang những tên mới như Cẩm Vân, Đại Thành, Hà Huy Tập, Mỹ Duệ, Nguyễn Đình Liện, Quang Huy, Tam Quan…; đến năm 1954 mới chia lại thành 27 xã đều bắt đầu bằng chữ "Cẩm". Giếng Vàng ở xóm Gia Hội (Cẩm Tiến cũ, nay trong địa bàn xã) cũng được Wikipedia ghi trong danh mục di tích văn hóa của huyện.
Dân cư – xã hội
33.977 người sinh sống trên 82,98 km². Mật độ cao nhất ở các tổ dân phố của thị trấn cũ; các thôn của Cẩm Quang, Cẩm Quan thưa hơn, sống bằng nông nghiệp. Cư dân phần lớn là người Kinh.
Ngoài tín ngưỡng thờ tổ tiên, thờ thần làng, vùng này có giáo xứ Ngô Xá (Cẩm Quang cũ) — một trong các họ đạo Công giáo của huyện Cẩm Xuyên. Do từng là huyện lỵ, xã tập trung nhiều trường học các cấp, cơ sở y tế tuyến huyện cũ và các cơ quan, doanh nghiệp dịch vụ.
Kinh tế
Khu vực thị trấn cũ có cơ cấu thương mại – dịch vụ: chợ, cửa hàng, dịch vụ vận tải và sửa chữa dọc quốc lộ 1, cùng các cơ sở tiểu thủ công nghiệp. Các thôn của Cẩm Quang, Cẩm Quan trồng lúa hai vụ nhờ nước Kẻ Gỗ, xen rau màu, chăn nuôi lợn, gà và nuôi cá nước ngọt. Vị trí gần thành phố Hà Tĩnh giúp một bộ phận lao động đi làm trong các khu đô thị, dịch vụ lân cận.
Văn hóa – di tích
- Đền thờ Bình Ngô thượng tướng quân Nguyễn Biên (tổ dân phố 5, Cẩm Huy cũ) — di tích lịch sử cấp quốc gia (xếp hạng năm 2003), thờ vị tướng tham gia kháng chiến chống quân Minh đầu thế kỷ XV.
- Đền Cương Khấu Lộc Sơn — di tích cấp tỉnh (công nhận đầu năm 2010), thờ Cương quốc công Nguyễn Xí; trong khuôn viên có hai cây muỗm cổ thụ được báo Hà Tĩnh ghi là hơn 600 năm tuổi.
- Miếu Hữu Quyền (Cẩm Huy cũ) — di tích cấp tỉnh.
- Chùa Lộc Sơn, miếu Nhàng, đền Hầu Thượng, đền Cát Khánh và các giếng cổ Giếng Đá, Giếng Tiên, Giếng Chòm.
Riêng xã Cẩm Huy cũ được ghi nhận có 13 di tích và 2 cây di sản. Quảng trường Hà Huy Tập ở trung tâm là nơi tổ chức các sự kiện chính của địa phương.
Giao thông
Quốc lộ 1 chạy xuyên qua lõi đô thị, nối lên thành phố Hà Tĩnh ở phía bắc và xuống vùng Kỳ Anh ở phía nam. Từ đây có đường xuống biển Thiên Cầm ở phía đông và đường lên vùng hồ Kẻ Gỗ ở phía tây nam. Đoạn cao tốc Hàm Nghi – Vũng Áng thuộc trục cao tốc Bắc – Nam phía Đông được xây dựng qua vùng huyện Cẩm Xuyên cũ.
Hành chính
Địa chỉ mới ghi: [thôn/tổ dân phố], xã Cẩm Xuyên, tỉnh Hà Tĩnh. Người dân thị trấn Cẩm Xuyên, Cẩm Quang và Cẩm Quan cũ làm thủ tục tại UBND xã, đặt ở trụ sở huyện Cẩm Xuyên cũ.
Bản đồ Xã Cẩm Xuyên
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Cẩm Xuyên được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Thị trấn Cẩm Xuyên | Huyện Cẩm Xuyên | Tỉnh Hà Tĩnh | toàn bộ |
| Xã Cẩm Quan | Huyện Cẩm Xuyên | Tỉnh Hà Tĩnh | toàn bộ |
| Xã Cẩm Quang | Huyện Cẩm Xuyên | Tỉnh Hà Tĩnh | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Cẩm Xuyên gồm những đơn vị cũ nào?
Thị trấn Cẩm Xuyên (đã gồm Cẩm Tiến từ 1997 và Cẩm Huy từ 2020), xã Cẩm Quang và xã Cẩm Quan.
Tên Cẩm Xuyên có nghĩa là gì?
Cẩm là gấm (錦); xuyên có nhiều chữ Hán, trong đó 川 là sông — chưa có nguồn ghi chữ Hán của tên huyện. Tên Cẩm Xuyên có từ năm 1841, thay cho tên cũ Hoa Xuyên.
Diện tích, dân số xã Cẩm Xuyên?
82,98 km², 33.977 người, mật độ khoảng 409 người/km².
Trụ sở xã Cẩm Xuyên ở đâu?
Tại trụ sở UBND huyện Cẩm Xuyên cũ.
Đền Nguyễn Biên thuộc xã nào?
Thuộc vùng xã Cẩm Huy cũ — từ 2020 nhập vào thị trấn Cẩm Xuyên, nay thuộc xã Cẩm Xuyên.
Cùng Huyện Cẩm Xuyên trước đây
- Xã Cẩm Bình 25.305
- Xã Cẩm Duệ 23.870
- Xã Cẩm Hưng 21.964
- Xã Cẩm Lạc 19.399
- Xã Cẩm Trung 19.466
- Xã Thiên Cầm 32.998
- Xã Yên Hòa 17.597
← Toàn bộ 69 xã, phường của Hà Tĩnh Tra tên xã cũ → mới