Xã Thạch Khê

Tổng quan

Cái tên Thạch Khê gắn với mỏ sắt Thạch Khê — mỏ mà các tư liệu về huyện Thạch Hà ghi là nơi có trữ lượng sắt lớn, và là tên của Công ty cổ phần Sắt Thạch Khê thuộc Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam. Sau sắp xếp năm 2025, xã Thạch Khê mới gồm ba xã ven biển cũ là Thạch Khê, Thạch Hải và Đỉnh Bàn — đều thuộc huyện Thạch Hà cho đến cuối năm 2024, rồi về thành phố Hà Tĩnh từ 1/1/2025.

Xã rộng 46,32 km² — lớn nhất trong bảy đơn vị thuộc vùng thành phố Hà Tĩnh cũ — dân số 17.528 người, mật độ khoảng 380 người/km². Trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND xã đặt tại trụ sở UBND xã Thạch Khê cũ. Ngoài mỏ sắt, xã có bãi biển, tuyến kênh nhà Lê cổ và hai ngôi đền thờ danh nhân, trong đó đền thờ Thượng thư Trương Quốc Dụng — người sinh tại chính làng Phong Phú của xã.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ nguyên tên xã Thạch Khê cũ — tên cũng được dùng cho mỏ sắt trên địa bàn. Hai tên còn lại, Thạch Hải và Đỉnh Bàn, không còn là tên đơn vị hành chính.

Phân tích Hán Việt: “Thạch” là 石 — đá; “Khê” thường hiểu là 溪 — khe nước, suối nhỏ chảy giữa núi. Ghép lại, “Thạch Khê” theo mặt chữ là “khe suối đá”. Chưa tìm được nguồn giải thích vì sao xã có tên này. Có thể ghi nhận một sự kiện: phần lớn xã của huyện Thạch Hà cũ đều mang chữ “Thạch” đứng đầu (Thạch Hải, Thạch Lạc, Thạch Văn, Thạch Trị…). Làng cổ trên đất xã được tư liệu nhắc tới là làng Phong Phú — quê Trương Quốc Dụng. Từ điển nhà có mục Thạch Khê, ghi đây là tên mỏ sắt thuộc huyện Thạch Hà.

Tên các xã cũ: Thạch Hải — “hải” 海 là biển. Đỉnh Bàn là tên ghép: từ 1/1/2020, hai xã Thạch Đỉnh và Thạch Bàn hợp nhất, lấy chữ sau của mỗi tên.

Trùng tên: cả nước chỉ có một xã Thạch Khê. Cần phân biệt “xã Thạch Khê” (đơn vị hành chính) với “mỏ sắt Thạch Khê” (tên dự án), dù mỏ nằm trên địa bàn xã.

Địa lý

Xã nằm ở phía đông bắc trung tâm tỉnh, trải dọc bờ biển. Phía bắc giáp xã Lộc Hà (vùng Cửa Sót), phía nam giáp xã Thạch Lạc, phía đông là Biển Đông, phía tây giáp phường Trần Phú, phường Thành Sen và xã Mai Phụ.

Xã giáp biển ở phía đông, phía bắc là vùng Cửa Sót — nơi các sông Nghèn, Rào Cái, Cày đổ ra biển. Tuyến kênh nhà Lê đi qua địa bàn. Khí hậu theo mô tả chung của tỉnh: tháng 4–10 là mùa nắng, có gió Lào khô nóng, nhiệt độ có thể trên 40 °C; bão kèm mưa lớn thường đến từ cuối tháng 7 đến tháng 10.

Lịch sử

Ba xã cũ đều thuộc huyện Thạch Hà — tên huyện có từ thời Tiền Lê (xuất hiện trong sử năm 1005, 1009), khôi phục năm 1469 đời Lê Thánh Tông.

• Kênh nhà Lê: tuyến đường thủy từ thời Lê Đại Hành, nối kinh đô Hoa Lư với Đèo Ngang, đi qua địa phận xã; được xem là tuyến đường thủy đầu tiên của Việt Nam và từng được ví là “đường Hồ Chí Minh trên sông” vì đóng góp trong các cuộc chiến tranh.
• 1797 — Trương Quốc Dụng sinh tại làng Phong Phú; tổ tiên ông từ Thăng Long vào định cư ở đất này từ năm 1549.
• 1/1/2020 — Nghị quyết 819/NQ-UBTVQH14 nhập Thạch Đỉnh và Thạch Bàn thành xã Đỉnh Bàn (22,46 km², 6.895 người).
• 1/1/2025 — Thạch Khê, Thạch Hải, Đỉnh Bàn cùng tám xã khác của Thạch Hà chuyển về thành phố Hà Tĩnh.
• 1/7/2025 — khoản 3 Điều 1 Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 nhập Đỉnh Bàn, Thạch Hải và Thạch Khê thành xã Thạch Khê.

Dân cư – xã hội

17.528 người trên 46,32 km². Các nguồn đã tra chưa công bố số liệu dân tộc, tôn giáo riêng cho xã mới. Riêng xã Đỉnh Bàn khi lập năm 2020 có 6.895 người trên 22,46 km². Làng Phong Phú có dòng họ Trương định cư từ giữa thế kỷ XVI, nhiều đời làm quan và đỗ đạt (ông nội Trương Quốc Dụng đỗ đầu Hương cống khoa 1753).

Kinh tế

Mỏ sắt Thạch Khê nằm trên địa bàn xã; tư liệu về huyện Thạch Hà ghi đây là nơi có trữ lượng sắt lớn. Doanh nghiệp được giao là Công ty cổ phần Sắt Thạch Khê, đơn vị thành viên của Tập đoàn Công nghiệp Than – Khoáng sản Việt Nam (TKV). Các nguồn đã tra trong đợt này không cung cấp số liệu trữ lượng hay tình trạng dự án đủ tin cậy để ghi.

Bãi biển và đặc sản mắm ruốc (mắm tôm) được nhắc tới trong tư liệu về xã. Bãi biển vùng Thạch Hải cũ nằm trong danh sách điểm du lịch biển của huyện Thạch Hà trước đây.

Văn hóa – di tích

• Đền thờ Trương Quốc Dụng và con trai Trương Quốc Quán — vùng Thạch Khê cũ; lễ hội ngày 25–26 tháng Sáu âm lịch. Trương Quốc Dụng (1797–1864) đỗ Tiến sĩ năm 1829, làm đến Thượng thư bộ Hình, Tổng tài Quốc sử quán, Hiệp biện đại học sĩ; có công chấn hưng lịch pháp, để lại bộ Thoái thực ký văn 8 quyển. Ông tử trận năm 1864 khi cầm quân ở La Khê; vua Tự Đức cho đưa quan tài về táng ở quê Phong Phú. Con ông, Trương Quốc Quán, đỗ cử nhân, theo cha trong quân thứ.
• Đền Chiêu Trưng — vùng Thạch Bàn cũ, thờ Lê Khôi (?–1446), con Lê Trừ — anh thứ hai của Lê Lợi — công thần khai quốc nhà Lê sơ. Ông mất năm 1446 tại núi Nam Giới, huyện Thạch Hà; năm 1464 vua Lê Thánh Tông truy phong Chiêu Trưng vương. Lễ giỗ ngày mồng 3 tháng 5 âm lịch được tổ chức ở cả Thạch Hà và Lộc Hà. Kiến trúc đền mang dấu ấn thế kỷ XVI.
• Kênh nhà Lê — di tích công trình đường thủy cổ.

Xã thuộc vùng dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh — di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (UNESCO, 2014).

Du lịch

Bãi biển vùng Thạch Hải cũ; một số nguồn còn nhắc bãi tắm Đại Hải trên địa bàn xã. Hai đền Chiêu Trưng và đền thờ Trương Quốc Dụng là điểm di tích có thể tham quan.

Bản đồ Xã Thạch Khê

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Thạch Khê được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thành phố Hà Tĩnh trước đây

• Phường Hà Huy Tập 28.742
• Phường Thành Sen 90.983
• Phường Trần Phú 38.404
• Xã Cẩm Bình 25.305
• Xã Đồng Tiến 18.614
• Xã Thạch Lạc 17.682