Xã Mai Phụ

Tổng quan

Ít xã ở Hà Tĩnh có mật độ nhân vật lịch sử dày như xã Mai Phụ. Trên chưa đầy 32 km² có làng Thu Hoạch — quê dòng họ Phan Huy nổi tiếng khoa bảng; có làng Mai Phụ gắn với truyền thuyết về mẹ của Mai Thúc Loan; và các làng nghề muối, hương, nón, dầu lạc được sách về huyện Lộc Hà ghi tên.

Xã thuộc tỉnh Hà Tĩnh, rộng 31,93 km², có 29.828 người, mật độ khoảng 934 người/km². Bốn xã cũ hợp thành — Mai Phụ, Thạch Mỹ, Thạch Châu, Phù Lưu — đều thuộc huyện Lộc Hà từ 2007 đến hết năm 2024, rồi thuộc huyện Thạch Hà trong nửa đầu năm 2025. Trụ sở xã đặt tại trụ sở UBND xã Thạch Châu cũ.

Tên gọi và ý nghĩa

Kế thừa tên xã Mai Phụ cũ. Theo Báo Hà Tĩnh, Mai Phụ thuộc nhóm tên “đã đi vào tiềm thức của người dân” nên được giữ nguyên khi đặt tên xã mới. Tên làng Mai Phụ xuất hiện trong truyền thuyết về mẹ của Mai Thúc Loan, được Wikipedia tiếng Việt ghi lại.

Phân tích Hán Việt. Âm mai trong địa danh thường được hiểu là 梅 — cây mai, hoa mai, cũng là chữ của họ Mai. Âm phụ có nhiều chữ, trong đó 輔 (giúp đỡ, phò tá) và 附 (gắn vào, phụ thuộc) là hai chữ thường gặp. Chưa tìm được văn bản Hán Nôm ghi tên làng, nên bài này không khẳng định chữ nào là chữ gốc, cũng không gắn chữ “Mai” trong tên làng với họ của Mai Thúc Loan.

Tên các xã cũ. Thạch Mỹ và Thạch Châu mang tiền tố “Thạch” như nhiều xã của huyện Thạch Hà, nơi hai xã này thuộc về trước năm 2007; Phù Lưu là xã gốc Can Lộc. Riêng làng Thu Hoạch (Thạch Châu cũ) thời Lê thuộc tổng Canh Hoạch, huyện Thiên Lộc, phủ Đức Quang, trấn Nghệ An — theo tiểu sử Phan Huy Ích trên Wikipedia.

Trùng tên: không có xã phường nào khác ở Việt Nam tên Mai Phụ. Dễ nhầm với xã Mai Hoa (vùng Vũ Quang cũ) cùng tỉnh.

Địa lý

Mai Phụ nằm giữa vùng đồng bằng ven biển phía bắc thành phố Hà Tĩnh cũ, không giáp biển. Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp xã Lộc Hà và xã Hồng Lộc ở phía bắc, phường Trần Phú ở phía nam, xã Đông Kinh và xã Thạch Hà ở phía tây; phía đông là xã Thạch Khê, ngăn cách tự nhiên bởi sông Hạ Vàng.

Địa hình vùng Lộc Hà cũ khá bằng, thấp dần về phía biển. Núi Bằng Sơn (khoảng 230 m), nơi có chùa Kim Dung, nằm ở vùng giáp ranh Thạch Mỹ với Thạch Bằng cũ. Khí hậu nhiệt đới gió mùa của Bắc Trung Bộ.

Lịch sử

Ba xã Mai Phụ, Thạch Mỹ, Thạch Châu thuộc huyện Thạch Hà; Phù Lưu thuộc huyện Can Lộc — tình trạng kéo dài đến năm 2007.

• 7/2/2007 — Nghị định 20/2007/NĐ-CP lập huyện Lộc Hà; cả bốn xã chuyển về huyện mới (Mai Phụ, Thạch Mỹ, Thạch Châu từ Thạch Hà; Phù Lưu từ Can Lộc).
• 1/1/2025 — Nghị quyết 1283/NQ-UBTVQH15 nhập phần còn lại của huyện Lộc Hà vào huyện Thạch Hà.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ bốn xã Thạch Mỹ, Thạch Châu, Phù Lưu, Mai Phụ thành xã Mai Phụ; hiệu lực từ 1/7/2025.

Theo một truyền thuyết được Wikipedia tiếng Việt ghi lại, mẹ của Mai Thúc Loan là người làng Mai Phụ, có mang khi chưa chồng, bị dân làng chê cười nên bỏ đi vào vùng Nam Đàn (Nghệ An) sinh con; người con mang họ mẹ, về sau lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống nhà Đường đầu thế kỷ VIII. Việt điện u linh thì chỉ ghi gốc bà ở vùng Thạch Hà. Đây là truyền thuyết, không phải sử liệu xác định.

Dân cư và xã hội

29.828 người, mật độ khoảng 934 người/km² — đứng sau Lộc Hà và Thạch Hà trong vùng Thạch Hà cũ. Dân cư sống trong các làng nông nghiệp; tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, thờ thành hoàng làng và nhà thờ họ của các dòng họ lớn giữ vai trò trung tâm.

Truyền thống hiếu học gắn với làng Thu Hoạch: cha Phan Huy Ích là Phan Huy Cẩn đỗ Giải nguyên năm 1753 và Hội nguyên tiến sĩ năm 1754; Phan Huy Ích, rồi các hậu duệ Phan Huy Chú, Phan Huy Thực nối tiếp nghiệp chữ.

Kinh tế

Theo tài liệu về huyện Lộc Hà và Thạch Hà cũ, ngoài nông nghiệp (lúa, lạc, khoai lang, chăn nuôi), địa bàn xã có cụm làng nghề:

• Nghề muối ở làng Gia Mỹ (Thạch Châu cũ) — được ghi là đang được đầu tư phát triển.
• Ép dầu lạc ở làng Thụy (Thạch Châu cũ).
• Làm hương ở làng An Sơn (Thạch Mỹ cũ).
• Làm nón và chổi ở làng Hà Mỹ (Thạch Mỹ cũ).

Phía nam xã giáp phường Trần Phú, khu trung tâm tỉnh lỵ.

Văn hóa và di tích

• Làng Thu Hoạch và dòng họ Phan Huy — Phan Huy Ích (1751–1822) sinh và mất tại làng Thu Hoạch; ông làm quan thời Lê – Trịnh, rồi Tây Sơn. Hậu duệ của ông là Phan Huy Chú, tác giả Lịch triều hiến chương loại chí. Nhà sử học Phan Huy Lê (1934–2018) sinh ở Thạch Châu.
• Chùa Kim Dung trên núi Bằng Sơn, giữa Thạch Mỹ và Thạch Bằng cũ.
• Đình làng Ngọc Mỹ ở Phù Lưu cũ.

Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh — UNESCO ghi danh năm 2014 — là di sản chung của cả vùng Nghệ Tĩnh.

Nhân vật

• Phan Huy Cẩn, Phan Huy Ích và dòng họ Phan Huy — làng Thu Hoạch.
• Phan Huy Lê (1934–2018), nhà sử học — sinh ở Thạch Châu.
• Phan Huy Quát (1908–1979), chính khách — quê Thạch Châu.
• Quê nội của doanh nhân Phạm Nhật Vượng là xã Phù Lưu cũ.

Bản đồ Xã Mai Phụ

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Mai Phụ được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Thạch Hà trước đây

• Xã Đông Kinh 20.986
• Xã Hồng Lộc 17.042
• Xã Lộc Hà 40.979
• Xã Thạch Hà 31.220
• Xã Thạch Xuân 16.015
• Xã Toàn Lưu 18.784
• Xã Việt Xuyên 16.986