Phường Thủy Xuân

Tổng quan

Bốn lăng vua Nguyễn — lăng Tự Đức, lăng Đồng Khánh, lăng Thiệu Trị, lăng Khải Định — cùng nằm trong địa giới phường Thủy Xuân, thuộc Thành phố Huế. Phường chiếm vùng gò đồi và thung lũng ở bờ nam sông Hương, phía tây nam trung tâm, nơi đô thị Huế chuyển dần vào rừng thông, làng vườn và núi thấp.

Phường rộng 37,03 km², dân số 43.373 người, mật độ khoảng 1.170 người/km². Trụ sở Ủy ban nhân dân phường đặt tại số 38 Lê Ngô Cát.

Ngoài lăng tẩm, phường còn giữ đặc sản bưởi thanh trà Thủy Biều và chùa Từ Hiếu trong rừng thông; Hổ Quyền và điện Voi Ré — hai di tích hiếm hoi về voi chiến thời Nguyễn — cũng ở đây.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên phường kế thừa tên phường Thủy Xuân cũ. Ba phường hợp thành đều mang chữ đầu "Thủy" — dấu vết của lối đặt tên các xã thuộc huyện Hương Thủy (香水, "nước thơm") trong nửa sau thế kỷ XX: Thủy Xuân, Thủy Biều, Thủy Bằng, Thủy Dương, Thủy Phương, Thủy Châu… Vì vậy chọn Thủy Xuân là giữ được chữ chung của cả ba.

Chữ thủy ở đây là 水 — nước, theo tên huyện Hương Thủy; chữ xuân là 春 — mùa xuân, sự tươi tốt. Tên ghép đọc lên mang ý "nước mùa xuân", nhưng về nguồn gốc thì "Thủy" là chữ chỉ vùng (huyện), còn "Xuân" là chữ riêng của xã. Văn bản thành lập xã không ghi lý do chọn chữ \"Xuân\". Trên đất phường có làng cổ Dương Xuân: lăng Tự Đức nằm ở làng Dương Xuân Thượng, lăng Đồng Khánh ở làng Cư Sĩ, xã Dương Xuân ngày trước, chùa Từ Hiếu ở thôn Dương Xuân Thượng III; năm 1806 đàn Nam Giao cũng được dời về một quả đồi của làng Dương Xuân.

Hai phường cũ còn lại: Thủy Biều nổi tiếng với bưởi thanh trà; Thủy Bằng là vùng thượng lưu bờ nam, nơi có lăng Thiệu Trị ở làng Cư Chánh.

Không có đơn vị cấp xã nào ở tỉnh khác trùng tên Thủy Xuân.

Địa lý

Phường nằm ở bờ nam sông Hương, phía tây nam trung tâm. Phía bắc và tây, sông Hương ngăn cách với phường Kim Long; phía đông giáp Thuận Hóa và An Cựu; phía nam là vùng đồi của phường Phú Bài.

Địa hình chủ yếu là đồi thấp xen thung lũng, đất feralit đỏ vàng, nhiều rừng thông và vườn cây. Dải ven sông (Thủy Biều) là đất phù sa bồi, trồng thanh trà, cây ăn quả. Đồi Vọng Cảnh, gần quần thể lăng Đồng Khánh, là điểm cao nhìn xuống sông Hương. Khí hậu gió mùa của Huế; vùng đồi mát hơn khu phố.

Lịch sử

Vùng lăng tẩm

Thời Nguyễn, các vua chọn vùng đồi núi bờ nam sông Hương, phía thượng lưu kinh đô, để xây lăng theo thuật địa lý. Lăng Thiệu Trị (Xương lăng) do vua Tự Đức cho xây từ năm 1847, dựa lưng vào núi Thuận Đạo; lăng Tự Đức do chính nhà vua cho xây khi còn tại vị — dân phu xây lăng cực khổ đã nổi dậy trong sự kiện "giặc chày vôi", sau đó lăng đổi tên từ Vạn Niên Cơ thành Khiêm Cung; lăng Đồng Khánh vốn là điện Truy Tư vua Đồng Khánh dựng thờ cha là Kiên Thái Vương; lăng Khải Định (Ứng lăng) xây từ năm 1920 trên núi Châu Chữ, nhà vua đổi tên núi thành Ứng Sơn. Hổ Quyền, đấu trường voi – hổ ở thôn Trường Đá, xây năm 1830 thời Minh Mạng.

Đơn vị hành chính

Thủy Xuân và Thủy Biều thuộc thành phố Huế từ trước, ban đầu là xã rồi chuyển thành phường; năm 1983, thôn Thượng Năm của xã Thủy Xuân được tách để lập Phường Đúc. Xã Thủy Bằng thuộc thị xã Hương Thủy, chuyển về thành phố Huế ngày 1/7/2021 theo Nghị quyết 1264/NQ-UBTVQH14, và thành phường từ 1/1/2025 khi lập quận Thuận Hóa.

Năm 2025

Theo Nghị quyết 1675/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025, toàn bộ ba phường Thủy Xuân, Thủy Biều, Thủy Bằng hợp thành phường Thủy Xuân.

Dân cư – xã hội

Dân cư sống theo làng ven sông và dọc các trục Lê Ngô Cát, Huyền Trân Công Chúa, Minh Mạng, Khải Định; phần đồi phía tây và nam dân cư thưa. Nhiều hộ gắn sinh kế với vườn và dịch vụ quanh lăng. Phật giáo có vị trí đậm nét: vùng đồi Dương Xuân có chùa Từ Hiếu và nhiều chùa, tu viện, am thất. Phường có trường học các cấp, trạm y tế theo mạng lưới chung.

Kinh tế

Du lịch di sản là ngành nổi bật: khách tham quan lăng Tự Đức, Khải Định, Đồng Khánh, Thiệu Trị, Hổ Quyền kéo theo dịch vụ ăn uống, bán hàng lưu niệm, xe, thuyền. Bưởi thanh trà Thủy Biều có tên trong danh sách đặc sản của Huế. Vùng đồi trồng rừng, cây ăn quả.

Văn hóa – di tích

• Lăng Tự Đức, lăng Đồng Khánh, lăng Thiệu Trị, lăng Khải Định — thuộc Quần thể di tích Cố đô Huế (di sản thế giới 1993).
• Hổ Quyền và điện Voi Ré, gắn với voi chiến triều Nguyễn.
• Chùa Từ Hiếu trong rừng thông Dương Xuân, cùng nhiều chùa, tu viện khác.
• Đồi Vọng Cảnh, điểm nhìn đẹp xuống sông Hương.
• Lăng Vĩnh Thái trong quần thể lăng Đồng Khánh, gần đồi Vọng Cảnh.

Mỗi lăng mang dấu ấn riêng: lăng Tự Đức lấy núi Giáng Khiêm làm tiền án, núi Dương Xuân làm hậu chẩm, hồ Lưu Khiêm ôm quanh; bên hồ có Xung Khiêm tạ và Dũ Khiêm tạ, nơi nhà vua ngắm hoa, làm thơ, đọc sách. Lăng Khải Định có nhiều hạng mục bằng bê tông như bi đình, cột cờ; cung Thiên Định nằm ở tầng sân thứ bảy, vị trí cao nhất của lăng. Lăng Thiệu Trị làm "toại đạo" theo cách của lăng Minh Mạng.

Giao thông

Các trục Lê Ngô Cát, Huyền Trân Công Chúa, Minh Mạng, Khải Định nối trung tâm với các lăng; sông Hương là đường thủy nối các lăng ven sông với trung tâm.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: "…, phường Thủy Xuân, Thành phố Huế". Ba phường cũ hợp trọn. Thủ tục hành chính làm tại trung tâm phục vụ hành chính công phường hoặc qua cổng dịch vụ công trực tuyến.

Bản đồ Phường Thủy Xuân

Ghim đặt tại vị trí trụ sở phường. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Phường Thủy Xuân được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1675/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Quận Thuận Hóa trước đây

• Phường An Cựu 55.305
• Phường Dương Nỗ 31.692
• Phường Hóa Châu 41.328
• Phường Mỹ Thượng 44.736
• Phường Thuận An 54.846
• Phường Thuận Hóa 98.923
• Phường Vỹ Dạ 49.684