Phường Ba Ngòi

Tổng quan

Tên Ba Ngòi có mặt trên bản đồ hành chính từ trước khi có thị xã, thành phố Cam Ranh: năm 1939 chính quyền thuộc địa đã lập “Nha đại lý hành chính Ba Ngòi”, còn cảng Cam Ranh ngày nay có tiền thân là cảng Ba Ngòi. Từ 1/7/2025, tên này được giữ cho một phường của tỉnh Khánh Hòa, ghép phường Ba Ngòi cũ với xã Cam Phước Đông.

Phường có diện tích 78,2 km², dân số 31.708 người, mật độ khoảng 405 người/km². Trụ sở phường đặt tại trụ sở UBND phường Ba Ngòi cũ. Trên địa bàn có ga Ngã Ba của đường sắt Bắc – Nam.

Phường là đầu mối giao thông cũ của vùng: tuyến đường sắt nhánh Ngã Ba – Ba Ngòi, xây từ những năm 1924, từng nối ga với cảng để chuyển hàng giữa đường sắt và đường thủy.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: phường mới giữ nguyên tên phường Ba Ngòi cũ, vốn được lập năm 2000 trên cơ sở một phần thị trấn Ba Ngòi. Khi đưa tin về phương án đặt tên của thành phố Cam Ranh tháng 4/2025, Tuổi Trẻ giải thích Ba Ngòi là “địa danh nổi tiếng của Cam Ranh xưa nay, có 3 nguồn nước đổ về ra biển”. Theo cùng bài báo, bản dự kiến ban đầu của tỉnh đặt tên các đơn vị khu vực Cam Ranh theo số thứ tự (Cam Ranh 1, 2, 3, 4); đề án của thành phố, đã được HĐND thông qua, chọn tên khác và tên Ba Ngòi được giữ.

Tên thuần Việt, không phải Hán Việt. Công cụ tra Hán Việt cho thấy âm “ngòi” không có chữ Hán Việt tương ứng (xem trang âm “ngòi” trên wiki.ngonngu); từ ngòi có chữ Nôm riêng. Ngoài lời giải thích “ba nguồn nước” nêu trên, chưa tra được tư liệu nào nêu tên cụ thể của các dòng nước ấy, nên bài không gán tên.

Mục từ Ba Ngòi trên wiki.ngonngu ghi đây là một thị trấn thuộc huyện Cam Ranh — dấu vết của cấp hành chính trước năm 2000.

Tên đơn vị cũ còn lại: Cam Phước Đông thôi là tên hành chính từ 1/7/2025.

Trùng tên: cả nước chỉ có một đơn vị cấp xã tên Ba Ngòi.

Địa lý

Phường giáp phường Cam Ranh ở phía đông; xã Cam An và phường Bắc Cam Ranh ở phía bắc; xã Nam Cam Ranh và xã Bác Ái Đông ở phía nam; xã Đông Khánh Sơn ở phía tây.

Phường là một trong năm đơn vị có phần mặt nước vịnh Cam Ranh (cùng Cam Linh, Cam Ranh, Bắc Cam Ranh và Nam Cam Ranh) — vịnh nước sâu, được mô tả là “bến nước sâu tốt nhất Đông Nam Á” và là nơi tàu bè trú ẩn khi biển động. Đảo Bình Ba trong vịnh cách cảng Ba Ngòi khoảng 15 km về phía đông.

Khí hậu vùng Cam Ranh nắng nhiều, lượng mưa trung bình khoảng 1.240 mm/năm, số giờ nắng khoảng 2.670 giờ/năm.

Lịch sử

Vùng Cam Ranh từng là nơi cư trú của người Ê Đê và thuộc Champa; từ giữa thế kỷ XVII thuộc Đàng Trong, năm 1653 chúa Nguyễn Phúc Tần lập phủ Thái Khang.

• 1922–1924 — Cảng Đá Bạc tại Cam Ranh được khởi công năm 1922 và đưa vào hoạt động năm 1924; tuyến đường sắt nhánh Ngã Ba – Ba Ngòi được xây từ những năm 1924 để chuyên chở hàng giữa đường sắt và đường thủy.
• 8/6/1939 — Lập Nha đại lý hành chính Ba Ngòi thuộc tỉnh Khánh Hòa; về sau đơn vị này đổi thành quận Cam Lâm.
• 7/7/2000 — Nghị định 21/2000/NĐ-CP lập thị xã Cam Ranh; phường Ba Ngòi được lập trên cơ sở một phần thị trấn Ba Ngòi.
• 2010 — Nghị quyết 65/NQ-CP lập thành phố Cam Ranh.
• 1/7/2025 — Theo Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 (16/6/2025), phường Ba Ngòi và xã Cam Phước Đông hợp thành phường Ba Ngòi mới, chia thành 16 tổ dân phố.
• 15/6/2026 — Nghị quyết 32/NQ-HĐND của phường gộp tổ dân phố, còn 12 tổ: Giải Phóng, Hòa Bình, Hương Long, Khánh Cam, Ngô Mây, Sơn Long, Suối Môn, Tân Hiệp, Tây Sơn, Thống Nhất, Trà Long, Trà Sơn.

Vịnh Cam Ranh trước Ba Ngòi có bề dày lịch sử hàng hải: chặng nghỉ của hạm đội Nga năm 1905, căn cứ hải quân thời Pháp, nơi quân Nhật chuẩn bị tấn công Malaysia năm 1942, căn cứ của Hải quân Hoa Kỳ và Việt Nam Cộng hòa trong Chiến tranh Việt Nam, rồi được Liên Xô thuê từ năm 1978.

Dân cư và xã hội

Phường có 31.708 người. Trước đợt gộp năm 2026, phường có 16 tổ dân phố: Giải Phóng, Hòa An, Hòa Bình, Hưng Long, Hương Long, Khánh Cam 1, Khánh Cam 2, Ngô Mây, Sơn Long, Suối Môn, Tân Hiệp, Tây Sơn, Thống Nhất, Trà Long 1, Trà Long 2, Trà Sơn.

Bốn cặp tổ dân phố đã được gộp năm 2026 (Khánh Cam 1 và 2, Trà Long 1 và 2, Hòa An và Hòa Bình, Hưng Long và Sơn Long), tám tổ giữ nguyên. Người dân Ba Ngòi và Cam Phước Đông cũ làm thủ tục tại UBND phường Ba Ngòi.

Kinh tế

Kinh tế Ba Ngòi gắn với cảng: cảng Ba Ngòi là tiền thân của cảng Cam Ranh. Theo Wikipedia, tuyến đường sắt nhánh Ngã Ba – Ba Ngòi chạy trên địa phận hai phường Ba Ngòi và Cam Linh; tuyến đã bỏ hoang từ lâu, dấu tích còn lại là các đoạn ray nửa chìm nửa nổi ở đường tỉnh 656 và đường Tây Sơn, nhiều đoạn bị lấn chiếm. Cuối năm 2020, Công ty Cổ phần Vận tải đường sắt Sài Gòn đề xuất với Tổng công ty Đường sắt Việt Nam khôi phục tuyến để vận chuyển hàng hóa.

Ở tầm vùng, thành phố Cam Ranh cũ lấy công nghiệp làm ngành chủ lực (đóng tàu, sản xuất xi măng, chế biến nông – thủy sản) và có hai khu công nghiệp Nam Cam Ranh, Bắc Cam Ranh. Cảng quốc tế Cam Ranh trong vịnh khai trương ngày 8/3/2016.

Văn hóa

Chưa tra được di tích được xếp hạng trong địa giới phường. Toàn vùng Cam Ranh cũ có khoảng 70 di tích – danh thắng, trong đó có một di tích cấp quốc gia; di tích tiêu biểu của vùng là Lăng Ông – Đền Bà Cam Xuân ở phường Cam Ranh lân cận, thờ Nam Hải và Thiên Y A Na.

Ga Ngã Ba và dấu tích tuyến đường sắt nhánh ra cảng, xây từ những năm 1920, là các công trình giao thông cũ còn hiện diện trên địa bàn phường.

Giao thông

Ga Ngã Ba (lý trình Km 1363+780) nằm giữa ga Suối Cát và ga Cam Thịnh Đông, cách ga Nha Trang gần 49 km về phía nam và cách ga Tháp Chàm gần 44 km về phía bắc. Quốc lộ 1 đi qua vùng Cam Ranh; hai tuyến cao tốc Nha Trang – Cam Lâm và Cam Lâm – Vĩnh Hảo đi qua vùng Cam Ranh cũ. Ra đảo Bình Ba bằng tàu, cách cảng Ba Ngòi khoảng 15 km.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: “…, phường Ba Ngòi, tỉnh Khánh Hòa”, không còn cấp “thành phố Cam Ranh”.

Bản đồ Phường Ba Ngòi

Ghim đặt tại vị trí trụ sở phường. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Phường Ba Ngòi được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thành phố Cam Ranh trước đây

• Phường Bắc Cam Ranh 43.644
• Phường Cam Linh 33.052
• Phường Cam Ranh 31.237
• Xã Nam Cam Ranh 23.525