Xã Bác Ái Tây

Tổng quan

Bác Ái Tây là xã vùng cao nằm sát ranh giới với tỉnh Lâm Đồng, thuộc tỉnh Khánh Hòa sau đợt sắp xếp năm 2025. Xã là phần phía tây của huyện Bác Ái cũ — huyện miền núi phía tây bắc tỉnh Ninh Thuận trước khi Ninh Thuận và Khánh Hòa hợp nhất.

Với diện tích 478,7 km², Bác Ái Tây là xã rộng nhất tỉnh Khánh Hòa mới (trong số các đơn vị cấp xã, chỉ đặc khu Trường Sa có số đo lớn hơn). Dân số 11.090 người, mật độ khoảng 23 người/km² — thuộc nhóm thưa dân nhất tỉnh. Phần lớn diện tích là rừng núi. Trụ sở xã đặt tại trụ sở UBND xã Phước Hòa cũ.

Hai dấu mốc làm nên tên tuổi vùng đất này là Vườn quốc gia Phước Bình — khu rừng đặc dụng có hệ động thực vật phong phú ở thượng nguồn sông Cái Phan Rang — và di tích bẫy đá Pinăng Tắc trên đèo Gia Túc, nơi du kích người Raglai đánh trận phục kích nổi tiếng năm 1961.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: tên xã ghép từ tên huyện cũ Bác Ái với từ chỉ phương hướng Tây. Ba xã cũ Phước Tân, Phước Bình, Phước Hòa đều nằm ở phần phía tây của huyện, giáp Lâm Đồng, nên tên mới cho biết ngay vị trí của xã trong vùng Bác Ái.

Từ tên đánh số đến tên chỉ hướng: tháng 4/2025, phương án ban đầu của tỉnh Ninh Thuận giữ tên huyện và phân biệt các xã mới bằng số thứ tự, theo đó đơn vị này mang tên dự kiến Bác Ái 3. Ngày 25/4/2025, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Ninh Thuận thông qua Nghị quyết 36/NQ-TU bỏ cách gọi kèm số, thay bằng tên phản ánh địa lý, lịch sử hoặc văn hóa; Bác Ái 3 được đổi thành Bác Ái Tây, cùng lúc với Bác Ái Đông và Bác Ái.

Phân tích Hán Việt:

• Bác — chữ 博, nghĩa là rộng, rộng khắp, nhiều.
• Ái — chữ 愛, nghĩa là yêu, thương.
• Tây — chữ 西, phương tây.

Ghép lại, bác ái (博愛) là “có lòng thương yêu rộng rãi hết thảy mọi người, mọi loài”. Tên xã vì vậy đọc là “phía tây của vùng Bác Ái”. Cùng một chữ 博愛 cũng là tên một huyện thuộc tỉnh Hà Nam (Trung Quốc) — trùng chữ, không liên quan.

Lịch sử của tên: “Bác Ái” xuất hiện như tên huyện miền núi phía tây bắc Ninh Thuận từ tháng 10/1950, sau đó huyện nhập vào Ninh Sơn và đến năm 2000 được tái lập theo Nghị định 65/2000/NĐ-CP. Lý do chọn chữ “Bác Ái” khi đặt tên huyện năm 1950 chưa tìm thấy trong văn bản chính thức nên không suy diễn ở đây.

Tên các xã cũ: cả ba tên Phước Tân (新 tân = mới), Phước Bình (平 bình = yên ổn) và Phước Hòa đều mở đầu bằng chữ Phước (福, phúc lành) — kiểu đặt tên đồng loạt của các xã thuộc huyện Bác Ái cũ.

Dễ nhầm: trong cả nước chỉ có một xã Bác Ái Tây; cần phân biệt với xã Bác Ái và xã Bác Ái Đông cùng vùng huyện cũ.

Địa lý

Xã nằm ở phía tây tỉnh Khánh Hòa, cách trung tâm Phan Rang khoảng 50–60 km về phía tây bắc. Theo mô tả trên Wikipedia tiếng Việt, xã giáp xã Nam Khánh Vĩnh ở phía bắc, xã Tây Khánh Sơn ở phía đông bắc, xã Bác Ái ở phía đông nam, xã Lâm Sơn ở phía nam và các xã thuộc tỉnh Lâm Đồng ở phía tây.

Địa hình là vùng núi: phía tây có những ngọn núi cao khoảng 2.000 m, độ cao giảm dần về phía đông. Ba dòng chảy chính trong vùng rừng Phước Bình — suối Gia Nhông, sông Trương (Đa Mây) và sông Hàm Leo — là vùng đầu nguồn của sông Cái Phan Rang (sông Dinh), con sông cấp nước cho đồng bằng Ninh Thuận cũ.

Vườn quốc gia Phước Bình được nâng hạng từ khu bảo tồn thiên nhiên năm 2006, diện tích gần 19.814 ha. Rừng ở đây có nhiều kiểu: rừng khộp vùng thấp, rừng kín thường xanh, rừng thường xanh núi cao và rừng hỗn giao lá rộng – lá kim, trong đó có thông Đà Lạt. Các khảo sát ghi nhận hơn một nghìn loài thực vật và vài trăm loài động vật, trong đó có bò tót, mang lớn, khỉ mặt đỏ, voọc chà vá chân đen, vượn má vàng và hồng hoàng. Trong vườn có suối Đa Nhông và thác Đá Bàn.

Lịch sử

Vùng đất Bác Ái Tây trải qua nhiều lần đổi huyện, đổi tỉnh trong nửa thế kỷ:

• 1976 — tỉnh Thuận Hải lập từ Ninh Thuận, Bình Thuận và Bình Tuy; các xã Phước Hòa, Phước Tân, Phước Bình thuộc vùng huyện Ninh Sơn.
• 1977 — các xã này thuộc huyện An Sơn mới lập.
• 1981 — huyện Ninh Sơn được lập lại; vùng này trở về Ninh Sơn.
• 1983 — xã Trà Co được lập từ Phước Tân và Phước Tiến.
• 1991 — tỉnh Ninh Thuận được tái lập.
• 1994 — xã Trà Co lại chia thành Phước Tân và Phước Tiến.
• 6/11/2000 — Nghị định 65/2000/NĐ-CP tách 9 xã khỏi Ninh Sơn để tái lập huyện Bác Ái; Phước Tân, Phước Hòa, Phước Bình thuộc huyện mới.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 nhập ba xã thành xã Bác Ái Tây, có hiệu lực ngày 1/7/2025, cùng lúc tỉnh Ninh Thuận nhập vào tỉnh Khánh Hòa theo Nghị quyết 202/2025/QH15.

Kháng chiến: vùng núi Phước Bình là một căn cứ của đồng bào Raglai trong kháng chiến chống Mỹ. Tháng 2/1959, Pinăng Tắc lãnh đạo việc phá các khu tập trung Bà Râu, Tầm Ngân, đưa dân về vùng núi Phước Bình. Cuối năm 1959, trên đoạn đường khoảng 500 m qua đèo Gia Túc, du kích dựng 17 bẫy đá liên hoàn, kèm hầm chông, bẫy lò xo và tên tẩm thuốc độc. Ngày 10/8/1961, khi đội hình địch lọt vào trận địa, các bẫy được kích hoạt đồng loạt, đá từ vách núi đổ xuống; tư liệu của ngành du lịch Khánh Hòa ghi hơn 100 binh lính bị loại khỏi vòng chiến tại chỗ. Ngày 31/8/1992, di tích bẫy đá được xếp hạng di tích lịch sử cách mạng cấp quốc gia.

Dân cư – xã hội

Xã có 11.090 người trên gần 479 km². Theo số liệu của huyện Bác Ái cũ, khoảng 95% dân số huyện là đồng bào dân tộc thiểu số, chủ yếu là người Raglai; vùng Phước Bình còn có người Churu, bên cạnh một bộ phận người Kinh. Sau đợt sắp xếp thôn năm 2026, xã gồm bảy thôn: Bậc Rây, Bố Lang, Hành Rạc, Ma Lâm, Phước Bình, Phước Hòa và Phước Tân.

Theo tư liệu dân tộc học, người Raglai ở nhà sàn, lấy nông nghiệp nương rẫy làm phương thức sản xuất chủ đạo với bắp và lúa là lương thực chính, và theo chế độ mẫu hệ — con cái lấy họ mẹ.

Tên của anh hùng Pinăng Tắc được đặt cho trường phổ thông dân tộc nội trú của huyện Bác Ái cũ và một con đường ở Phan Rang — dấu ấn của người Raglai trong ký ức chung của tỉnh.

Kinh tế

Kinh tế xã dựa vào nông – lâm nghiệp. Những năm gần đây, huyện Bác Ái cũ phát triển cây có giá trị kinh tế thông qua hợp tác xã. Ở Phước Bình, một hợp tác xã nông sản đã trồng chuối hột trên diện rộng, liên kết chế biến và tiêu thụ với đơn vị trong và ngoài tỉnh.

Rừng là nguồn lực lớn nhất: Vườn quốc gia Phước Bình có phân khu bảo vệ nghiêm ngặt khoảng 10.766 ha, phân khu phục hồi sinh thái khoảng 9.030 ha và vùng đệm khoảng 11.080 ha. Du lịch sinh thái và trải nghiệm văn hóa Raglai, Churu trong vườn quốc gia là hướng mới đang được giới thiệu.

Văn hóa

Di tích bẫy đá Pinăng Tắc (còn gọi là bãi đá Bác Ái) trên đèo Gia Túc là di tích cấp quốc gia, có tượng đài chiến thắng do Bảo tàng tỉnh Ninh Thuận dựng. Đây là di tích tiêu biểu nhất về cuộc kháng chiến của đồng bào Raglai ở vùng núi Ninh Thuận cũ.

Nhạc cụ của người Raglai gồm mã la, đàn chapi, đàn bầu, kèn môi; kho văn học dân gian có trường ca, thần thoại và truyện cổ tích. Vườn quốc gia Phước Bình có các tuyến trải nghiệm văn hóa Raglai và Churu.

Du lịch

Vườn quốc gia Phước Bình là điểm đến chính, với rừng nguyên sinh, suối Đa Nhông, thác Đá Bàn và các tuyến trải nghiệm văn hóa Raglai, Churu. Di tích bẫy đá trên đèo Gia Túc nằm cùng địa bàn xã.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi theo hai cấp: “thôn …, xã Bác Ái Tây, tỉnh Khánh Hòa”. Thủ tục hành chính của người dân ba xã cũ Phước Tân, Phước Bình, Phước Hòa được giải quyết tại UBND xã Bác Ái Tây, đặt ở trụ sở xã Phước Hòa cũ.

Bản đồ Xã Bác Ái Tây

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Bác Ái Tây được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Bác Ái trước đây

• Xã Bác Ái 12.270
• Xã Bác Ái Đông 9.335
• Xã Mỹ Sơn 15.800