Xã Ba Sơn

Tổng quan

Xã Ba Sơn chiếm góc đông bắc của vùng Cao Lộc cũ, nơi đường biên giới Việt – Trung vòng qua những ngọn núi cao nhất của dãy Mẫu Sơn. Cả ba xã hợp thành — Mẫu Sơn, Cao Lâu, Xuất Lễ — đều là xã biên giới của huyện Cao Lộc, nên xã mới có đường biên chạy dọc phía bắc và phía đông.

Với 154,96 km², Ba Sơn là xã rộng nhất trong các xã thuộc vùng Cao Lộc cũ; dân số 10.416 người, mật độ khoảng 67 người/km². Trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND xã đặt tại trụ sở cũ của xã Xuất Lễ.

Ba nét riêng của Ba Sơn: phần núi cao thuộc khối Mẫu Sơn với cộng đồng người Dao nấu rượu men lá; vùng Cao Lâu — nơi đặt lỵ sở đầu tiên của châu Cao Lộc cuối thế kỷ 19; và các điểm giao thương biên giới nhỏ với Trung Quốc.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: Ba Sơn là tên mới hoàn toàn — không trùng với tên xã cũ nào trong ba xã hợp thành, cũng không thấy là tên tổng hay làng cổ trong các tư liệu hành chính đã tra. Đề án sắp xếp của UBND tỉnh Lạng Sơn (số 34/ĐA-UBND, tháng 4/2025) và Nghị quyết 1672 chỉ nêu tên, không công bố lý do chọn tên.

Về mặt chữ: “Sơn” là chữ Hán Việt 山, nghĩa là núi — hợp với địa thế xã nằm trên sườn dãy Mẫu Sơn. Âm “ba” trong Hán Việt ứng với các chữ như 巴, 波 (sóng) nhưng không tư liệu nào cho biết tên dùng chữ nào, hay “ba” được hiểu theo nghĩa tiếng Việt. Khi chưa có văn bản giải thích, nghĩa của tên Ba Sơn chưa được xác nhận.

Liên hệ với các tên quanh dãy núi: sau sắp xếp, ba xã cùng ôm khối Mẫu Sơn đều mang chữ “Sơn”: Công Sơn, Mẫu Sơn và Ba Sơn. Hai tên đầu có từ trước năm 2025; Ba Sơn là tên đặt mới trong đợt sắp xếp.

Dễ nhầm: xã Mẫu Sơn cũ của huyện Cao Lộc (nay thuộc Ba Sơn) khác với xã Mẫu Sơn hiện nay, vốn là xã Mẫu Sơn cũ của huyện Lộc Bình cộng hai xã Yên Khoái, Tú Mịch. Trước năm 2025, Lạng Sơn có hai xã cùng tên Mẫu Sơn ở hai huyện; nay chỉ còn một. Trong cả nước, tên Ba Sơn hiện chỉ có ở Lạng Sơn.

Tên các xã cũ: Cao Lâu từng là tên tổng thời Nguyễn — tổng Cao Lâu thuộc châu Lộc Bình, năm Thành Thái thứ 4 được tách sang lập châu Cao Lộc. Xuất Lễ là tên Hán Việt của xã cũ, chưa tìm được tư liệu giải thích nguồn gốc.

Địa lý

Phía bắc và phía đông xã giáp Trung Quốc (khu tự trị Quảng Tây); phía nam giáp xã Mẫu Sơn; phía tây giáp xã Cao Lộc và xã Công Sơn.

Địa hình chủ yếu là núi trung bình và núi thấp, cao dần về phía đông nam nơi tiếp với khối núi Mẫu Sơn — dãy núi chạy theo hướng đông – tây, độ cao trung bình 800–1.000 m, có hơn 80 ngọn từ 600 m trở lên. Theo mô tả của Wikipedia, phần chính của dãy núi thuộc ba xã Ba Sơn, Công Sơn và Mẫu Sơn. Sườn núi có nhiều khe suối, rừng tự nhiên xen rừng trồng; ở vùng Cao Lâu cũ còn ghi nhận cây trầm hương, gỗ lát tự nhiên và các loài như gà rừng, lợn rừng.

Khí hậu mát hơn vùng thấp; trên những đỉnh núi trên 1.000 m, mùa đông có ngày nhiệt độ xuống dưới 0°C, xuất hiện băng giá, đôi khi có tuyết.

Lịch sử

Vùng đất Ba Sơn gắn với sự ra đời của châu Cao Lộc. Theo Địa chí Lạng Sơn (1999), châu Cao Lộc được lập năm Thành Thái thứ 4 (1892) trên cơ sở ba tổng Cao Lâu, Trinh Nữ, Hoài Viễn tách từ châu Lộc Bình và tổng Hoàng Đồng của châu Thoát Lãng. Lỵ sở của châu ban đầu đặt tại Bản Ranh thuộc tổng Cao Lâu, sau dời về Bản Xâm (cũng thuộc tổng Cao Lâu); đến năm Thành Thái thứ 10 mới chuyển về phố Kỳ Lừa. Bản Xâm nay vẫn là tên một bản của vùng Cao Lâu cũ.

Sau năm 1975, Cao Lâu, Mẫu Sơn, Xuất Lễ nằm trong danh sách 18 xã của huyện Cao Lộc thuộc tỉnh Cao Lạng; từ cuối năm 1978 huyện trở về tỉnh Lạng Sơn tái lập. Ba xã giữ ổn định địa giới qua các đợt sắp xếp 2019–2024.

Thời Pháp, người Pháp khai thác vùng đỉnh Mẫu Sơn làm khu nghỉ dưỡng từ năm 1925 (đỉnh Pá Sằn, cao khoảng 1.180 m).

Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 hợp toàn bộ ba xã Mẫu Sơn, Cao Lâu, Xuất Lễ thành xã Ba Sơn, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Hơn mười nghìn người sống rải trên diện tích rộng, mật độ thấp. Ở vùng thấp (Cao Lâu, Xuất Lễ cũ), người Nùng và Tày là cư dân lâu đời, sống thành bản ven suối, ven ruộng; ngôn ngữ hằng ngày là tiếng Tày – Nùng, lớp trẻ dùng song ngữ với tiếng Việt. Trên sườn núi Mẫu Sơn, người Dao là thành phần chính — theo mô tả về dãy núi, hơn 90% cư dân các bản trên núi là người Dao, sống ở độ cao không quá 700 m.

Một bộ phận lao động đi làm ăn xa hoặc làm thuê thời vụ; đời sống được cải thiện khi có đường nhựa, điện lưới tới các bản. Trường học các cấp phổ thông và trạm y tế được bố trí theo các cụm dân cư của ba xã cũ.

Kinh tế

Nông – lâm nghiệp là sinh kế chính: lúa và hoa màu ở thung lũng; cây lâu năm như hồi, thông, sở; chăn nuôi gia súc, gia cầm. Trên núi Mẫu Sơn, người Dao nấu rượu men lá (rượu Mẫu Sơn) từ gạo, nước suối và men lá rừng — sản phẩm gắn với ba xã Mẫu Sơn, Công Sơn, Ba Sơn; năm 2011 tỉnh cho thành lập Hiệp hội rượu vùng cao Mẫu Sơn để giữ chất lượng và thương hiệu. Vùng núi còn có chè, đào, nấm hương, mật ong rừng.

Giao thương biên giới quy mô nhỏ có ở các điểm thông thương địa phương; vùng Cao Lâu cũ có bãi Co Sâu giao dịch hàng hóa với phía Trung Quốc. Du lịch núi Mẫu Sơn (khu du lịch quốc gia được quy hoạch từ cuối năm 2020) mở thêm hướng dịch vụ cho các bản trên đường lên núi.

Văn hóa

Văn hóa Ba Sơn là sự đan xen giữa văn hóa Tày – Nùng vùng thấp và văn hóa Dao vùng núi. Người Tày, Nùng ăn Tết Nguyên đán, mở hội xuân, hát then, sli, lượn; ẩm thực có lợn quay lá mắc mật, vịt quay, khâu nhục, bánh ngày Tết. Người Dao trên núi giữ nghề nấu rượu men lá, tắm lá thuốc và các nghi lễ riêng của cộng đồng.

Quanh khối Mẫu Sơn, người dân lưu truyền huyền thoại về mối tình của Công Sơn và Mẫu Sơn, gắn với tên hai ngọn núi lớn của dãy. Khu vực đỉnh núi có các điểm văn hóa tâm linh được giới thiệu là Linh Địa Cổ và núi Phật Chỉ, cao khoảng trên dưới 1.100 m.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: thôn …, xã Ba Sơn, tỉnh Lạng Sơn. Người dân ba xã cũ Mẫu Sơn (Cao Lộc), Cao Lâu, Xuất Lễ làm thủ tục tại UBND xã Ba Sơn (trụ sở cũ xã Xuất Lễ). Khi giấy tờ cũ ghi “xã Mẫu Sơn, huyện Cao Lộc”, nơi ở ấy nay thuộc Ba Sơn, không phải xã Mẫu Sơn hiện nay.

Bản đồ Xã Ba Sơn

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Ba Sơn được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Cao Lộc trước đây

• Phường Đông Kinh 50.436
• Phường Kỳ Lừa 41.624
• Xã Cao Lộc 6.920
• Xã Công Sơn 6.506
• Xã Đồng Đăng 24.976
• Xã Khánh Khê 13.373
• Xã Tân Đoàn 10.589