Xã Công Sơn

Tổng quan

Người leo Mẫu Sơn thường nghĩ ngọn núi cao nhất của dãy thuộc “xã Mẫu Sơn”, nhưng theo mô tả phổ biến về dãy núi, đỉnh Phja Pò (1.541 m) — điểm cao nhất của vùng Đông Bắc (Lạng Sơn, Bắc Giang cũ, Quảng Ninh) — nằm ở Công Sơn. Từ 1/7/2025, xã Công Sơn mở rộng, gồm xã Công Sơn cũ cùng hai xã Hải Yến và Hòa Cư ở chân núi phía tây, sát khu đô thị trung tâm tỉnh.

Xã rộng 84,74 km², dân số 6.506 người, mật độ khoảng 77 người/km². Trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND xã đặt tại trụ sở cũ của xã Hải Yến.

Công Sơn là cửa ngõ phía tây của khối núi Mẫu Sơn: vùng thấp Hòa Cư, Hải Yến có người Tày, Nùng làm ruộng, trồng rừng; vùng núi Công Sơn cũ có người Dao nấu rượu men lá, gắn với thương hiệu rượu Mẫu Sơn.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Công Sơn cũ, một trong ba xã hợp thành. Hai tên Hải Yến, Hòa Cư không còn là tên đơn vị hành chính.

Phân tích Hán Việt: “Công Sơn” thường được hiểu là 公山. 公 (công) có nghĩa là ông, bậc cha, người đàn ông được tôn kính, cũng có nghĩa là chung, công bằng; 山 (sơn) là núi. Từ điển nhà có mục từ Công Sơn ghi đây là tên xã thuộc Cao Lộc. Âm “công” còn có chữ 功 (công lao); các tư liệu đã tra không ghi rõ tên xã dùng chữ nào.

Cặp tên Công – Mẫu: dãy núi có hai đỉnh lớn mang tên địa phương Phja Pò (thuộc phía Công Sơn, 1.541 m) và Phja Mè (thuộc phía Mẫu Sơn, 1.520 m). Tên Công Sơn đi đôi với Mẫu Sơn (母 là mẹ): người địa phương kể huyền thoại về mối tình bi thương giữa Công Sơn và Mẫu Sơn, và theo mô tả về dãy núi, tên Mẫu Sơn ngày nay gắn với câu chuyện ấy. Các tư liệu đã tra không giải thích nghĩa của hai tên Phja Pò, Phja Mè.

Tên các xã cũ: Hòa Cư thời Nguyễn là một xã của tổng Trừ Trĩ, châu Thoát Lãng. Năm 1981, Hòa Cư nhận thêm bốn xóm Đông Nọi, Chè Lân, Thâm Áng, Pàn Danh tách từ Lộc Yên. Trong cả nước chỉ có một xã tên Công Sơn.

Địa lý

Phía đông xã giáp Ba Sơn; phía nam giáp Mẫu Sơn; phía tây giáp xã Cao Lộc và phường Kỳ Lừa; phía bắc giáp Cao Lộc và Ba Sơn.

Địa hình dốc dần từ tây sang đông: Hòa Cư, Hải Yến là đồi thấp và thung lũng gần khu đô thị; Công Sơn cũ nằm trên sườn núi cao của khối Mẫu Sơn. Dãy Mẫu Sơn chạy hướng đông – tây, độ cao trung bình 800–1.000 m; sườn bắc và sườn nam có khoảng 12 con suối lớn, nước trong quanh năm, nhiều ghềnh thác. Trên đỉnh, nhiệt độ trung bình khoảng 15,5°C; mùa đông có đợt nhiệt độ xuống dưới 0°C, xuất hiện băng giá, có năm có tuyết.

Lịch sử

Công Sơn, Hải Yến, Hòa Cư đều có tên trong danh sách 18 xã của huyện Cao Lộc thời tỉnh Cao Lạng (1976–1978). Riêng Hòa Cư có lịch sử dài hơn: dưới thời Nguyễn đã là xã thuộc tổng Trừ Trĩ, châu Thoát Lãng, cùng tổng với Thạch Đạn, Hoàng Đồng và phố Kỳ Lừa.

Năm 1981, theo Quyết định 246-CP, bốn xóm của xã Lộc Yên được chuyển sang Hòa Cư. Năm 1925, người Pháp bắt đầu xây khu nghỉ dưỡng trên đỉnh Mẫu Sơn; từ những năm 1990 tỉnh Lạng Sơn đầu tư khu du lịch Mẫu Sơn, và cuối năm 2020 Khu du lịch quốc gia Mẫu Sơn được quy hoạch chính thức.

Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 hợp toàn bộ ba xã Hòa Cư, Hải Yến, Công Sơn thành xã Công Sơn, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Dân số hơn 6.500 người. Ở chân núi, người Tày và Nùng sống thành bản ven suối; trên núi, các bản người Dao nằm ở độ cao dưới 700 m, theo mô tả về dãy Mẫu Sơn thì người Dao chiếm phần lớn cư dân trên núi. Hòa Cư, Hải Yến nằm liền phường Kỳ Lừa, khu đô thị trung tâm tỉnh.

Trường học, trạm y tế bố trí theo ba cụm dân cư cũ; các bản vùng cao có điểm trường lẻ.

Kinh tế

Nông – lâm nghiệp chiếm phần lớn: lúa, ngô, rau ở thung lũng; trồng thông, hồi, keo trên đồi. Sản vật vùng núi Mẫu Sơn gồm rượu men lá, chè, đào, nấm hương, mật ong rừng, ếch hương. Rượu Mẫu Sơn do người Dao ba xã Mẫu Sơn, Công Sơn, Ba Sơn nấu thủ công từ gạo, nước suối núi cao và men lá rừng; trước năm 2005 nghề này đem lại nguồn thu đáng kể, sau đó uy tín giảm vì hàng mạo danh, dẫn đến việc lập Hiệp hội rượu vùng cao Mẫu Sơn năm 2011 (Quyết định 1087/QĐ-UBND).

Du lịch là hướng mới: đường lên khu du lịch Mẫu Sơn, homestay, dịch vụ ăn uống ven đường phục vụ khách lên núi ngắm mây, săn băng giá mùa đông.

Văn hóa

Huyền thoại Công Sơn – Mẫu Sơn là câu chuyện văn hóa gắn trực tiếp với tên xã. Người Dao giữ nghề nấu rượu men lá với bài thuốc men từ hàng chục loại lá rừng, tục tắm lá thuốc và những nghi lễ chung của người Dao như lễ cấp sắc. Người Tày, Nùng ở chân núi có then, sli, lượn và hội xuống đồng đầu xuân.

Trên đỉnh có các điểm được giới thiệu là Linh Địa Cổ và núi Phật Chỉ (cao trên dưới 1.100 m), cùng khu nghỉ dưỡng do người Pháp bắt đầu xây dựng từ năm 1925.

Du lịch

Từ trung tâm tỉnh, khu du lịch Mẫu Sơn cách khoảng 30 km đường bộ về phía đông. Mùa đông có những đợt băng giá, có năm có tuyết; nhiều ngày trong năm mây trải dưới các đỉnh núi. Khu vực có độ cao lớn, đường dốc quanh co — cần chú ý thời tiết khi đi xe máy.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: thôn …, xã Công Sơn, tỉnh Lạng Sơn. Người dân ba xã cũ Công Sơn, Hải Yến, Hòa Cư làm thủ tục tại UBND xã Công Sơn (trụ sở cũ xã Hải Yến).

Bản đồ Xã Công Sơn

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Công Sơn được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Cao Lộc trước đây

• Phường Đông Kinh 50.436
• Phường Kỳ Lừa 41.624
• Xã Ba Sơn 10.416
• Xã Cao Lộc 6.920
• Xã Đồng Đăng 24.976
• Xã Khánh Khê 13.373
• Xã Tân Đoàn 10.589