Phường Kỳ Lừa

Tổng quan

Phường Kỳ Lừa chiếm phần bờ bắc sông Kỳ Cùng của đô thị Lạng Sơn — khu phố chợ lâu đời nhất xứ Lạng — và kéo dài về phía đông bắc, bao trọn vùng huyện lỵ Cao Lộc cũ. Năm đơn vị hợp thành phường gồm phường Hoàng Văn Thụ của thành phố Lạng Sơn cũ cùng thị trấn Cao Lộc và các xã Hợp Thành, Tân Liên, Gia Cát của huyện Cao Lộc. Trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND phường đặt tại trụ sở cũ của thị trấn Cao Lộc.

Phường rộng 61,7 km² — lớn nhất trong bốn phường của tỉnh Lạng Sơn — với 41.624 người, mật độ khoảng 675 người/km². Mật độ trung bình thấp vì phường gộp cả lõi phố đông đúc lẫn những thôn đồi núi phía đông bắc vốn là xã nông nghiệp.

Điểm nhận diện của phường là phố chợ Kỳ Lừa và đền Tả Phủ — nơi thờ Hán Quận công Thân Công Tài, người có công mở phố, lập chợ thế kỷ XVII — cùng câu ca dao quen thuộc “Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa / Có nàng Tô Thị, có chùa Tam Thanh”.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: tên phường không kế thừa tên một đơn vị hành chính cũ nào mà khôi phục tên phố chợ lịch sử. Trong phương án tỉnh trình lấy ý kiến cuối tháng 4/2025, đơn vị gộp năm xã phường này được dự kiến mang tên phường Hoàng Văn Thụ; đến Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025, tên chính thức là Kỳ Lừa. Tên Hoàng Văn Thụ vẫn hiện diện trên bản đồ hành chính của tỉnh qua xã Hoàng Văn Thụ ở vùng Văn Lãng cũ.

Tên không phải Hán Việt. Âm “lừa” không có chữ Hán Việt tương ứng, còn âm “kỳ” tuy có nhiều chữ Hán (期, 奇, 旗…) nhưng không có tư liệu nào cho thấy địa danh này được viết bằng một chữ nào trong số đó. Sử sách chữ Hán ghi địa danh theo lối phiên âm: Dư địa chí của Nguyễn Trãi (thế kỷ XV) có câu “Khâu Lư, Vọng Phu ở về Lạng Sơn”; Đồng Khánh địa dư chí (1886–1888) chép Kỳ Lừa là phố Khâu Lư thuộc tổng Trừ Trĩ, châu Thoát Lãng.

Các cách giải nghĩa — chưa thống nhất:

• Khi chú giải Dư địa chí, Hà Văn Tấn cho rằng Khâu Lư phiên âm tiếng Thổ (Tày) Khâu Lừ, “khâu là núi, lừ là lửa”. Tuy vậy, theo Hoàng Văn Páo, “lửa” trong tiếng Tày và Nùng đều gọi là phầy, nên cách giải này còn bị nghi vấn.
• Hoàng Lương cho rằng “lừa” trong Kỳ Lừa, Khau Lừa thuộc lớp từ Tày – Thái chỉ khu chợ trên bến dưới thuyền.
• Cách hiểu dân gian gắn chữ “lừa” với con lừa thồ hàng ở vùng biên — chỉ là truyền khẩu.

PGS.TS. Bùi Xuân Đính (Tạp chí Dân tộc học, 2024) tổng hợp các ý kiến trên và nhận định nguồn gốc địa danh vẫn cần tra cứu thêm. Vì vậy, nghĩa chính xác của cái tên nên được coi là chưa xác định.

Lịch sử tên: trong chính sử, Kỳ Lừa xuất hiện sớm nhất khi Khâm định Việt sử thông giám cương mục chú “núi Kheo Cấp nay là phố Kỳ Lừa” (gắn với trận quân Nguyên vào cửa ải Lạng Sơn tháng 1/1285). Thời Nguyễn, Kỳ Lừa là phố của xã Vĩnh Trại; thời Pháp thuộc và sau này, “bên Kỳ Lừa” là cách gọi khu bờ bắc sông Kỳ Cùng, phân biệt với “bên tỉnh” ở bờ nam. Trước năm 2025 tên này chỉ còn là tên phố, tên chợ; nay lần đầu thành tên đơn vị hành chính. Cả nước không có xã phường nào khác trùng tên.

Địa lý

Phần phía tây nam của phường bám bờ bắc sông Kỳ Cùng — con sông chảy ngược từ vùng Đình Lập lên phía bắc sang Quảng Tây (Trung Quốc). Bên kia sông là phường Đông Kinh; phía tây là phường Tam Thanh với cụm núi đá vôi có các động Nhị Thanh, Tam Thanh. Phía bắc là các xã Cao Lộc và Công Sơn; phía đông là vùng núi Mẫu Sơn và hai xã Lộc Bình, Thống Nhất; phía nam giáp xã Chiến Thắng (theo mô tả ranh giới trên Wikipedia tiếng Việt).

Địa hình chia hai phần rõ rệt: dải phố thấp, bằng nằm trong lòng chảo Lạng Sơn — vùng thung lũng cao trung bình khoảng 250 m — và vùng đồi của các xã cũ Hợp Thành, Tân Liên, Gia Cát ở phía đông bắc. Khí hậu cận nhiệt đới gió mùa, mùa đông lạnh.

Lịch sử

Phố chợ cổ. Theo sách Địa chí Lạng Sơn, giao thương hai bờ Kỳ Cùng có từ thời Tiền Lê – Lý quanh “trại Vĩnh Bình”, nơi Lĩnh ngoại đại đáp (1178) ghi có bác dịch trường cho người Tống và người Đại Việt trao đổi hàng hoá. Thập niên 1670, Hán Quận công Thân Công Tài (1620–1683), người Như Thiết (Kinh Bắc), được giao trông coi Kinh Bắc, Thái Nguyên và Lạng Sơn; ông cùng Vi Đức Thắng san đồi mở phố, lập chợ Kỳ Lừa họp sáu phiên mỗi tháng vào các ngày 2 và 7, lập bảy phường cho dân buôn. Đại Nam dư địa chí ước biên chép chợ “thông nam, bắc, khắp nơi khách buôn dồn về, là chợ lớn của cả tỉnh”. Người Hoa đến buôn bán và cư trú đông; đầu thế kỷ XIX khu Kỳ Lừa có hai “phố khách” Quảng Đông, Quảng Tây và một phố người Hoa ở xen người Việt. Năm 1869–1870, phố bị quân Ngô Côn và các toán phỉ đánh phá nặng nề.

Huyện lỵ Cao Lộc. Châu Cao Lộc lập năm Thành Thái thứ 4 (1892), lỵ sở mấy lần dời rồi đặt ở phố Kỳ Lừa. Năm 1925 thị xã Lạng Sơn ra đời, sông Kỳ Cùng chia đôi “bên tỉnh” và “bên Kỳ Lừa”. Ngày 30/8/1977 xã Hợp Thành của Cao Lộc nhập vào thị xã; ngày 22/11/1986 xã này trở lại Cao Lộc. Ngày 29/8/1994, thị trấn Cao Lộc được lập từ một phần đất đai, dân số xã Hợp Thành, làm huyện lỵ huyện Cao Lộc tới năm 2025. Phường Hoàng Văn Thụ là một trong các phường nội thị của thị xã, rồi thành phố Lạng Sơn (từ 2002).

Năm 2025. Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 nhập toàn bộ phường Hoàng Văn Thụ, thị trấn Cao Lộc, xã Hợp Thành, xã Tân Liên và xã Gia Cát thành phường Kỳ Lừa, hoạt động từ 1/7/2025, cùng lúc cấp huyện và thành phố Lạng Sơn kết thúc hoạt động.

Dân cư – xã hội

Phường có 41.624 người. Dân cư dày ở dải phố Kỳ Lừa – Hoàng Văn Thụ cũ và khu trung tâm thị trấn Cao Lộc cũ; các thôn của Hợp Thành, Tân Liên, Gia Cát thưa hơn, xen đồi rừng và ruộng. Toàn tỉnh Lạng Sơn có bảy dân tộc chủ yếu — Nùng (khoảng 43%), Tày (35%), Kinh (15%), Dao, Sán Chay, Hoa, Mông — trong đó người Kinh tập trung nhiều ở đô thị; khu phố chợ có truyền thống cộng cư lâu đời giữa người Việt, Tày, Nùng và người Hoa.

Tín ngưỡng dân gian gắn với đền, miếu thờ các vị có công mở đất như đền Tả Phủ; hát sli, lượn xuất hiện trong lễ hội đầu năm. Là vùng nội thị cũ và huyện lỵ cũ, phường có mạng lưới trường học các cấp, trạm y tế và các cơ sở y tế của đô thị Lạng Sơn trong tầm gần.

Kinh tế

Thương mại – dịch vụ là trụ cột: chợ Kỳ Lừa vẫn là một trong những chợ lớn nhất xứ Lạng, nơi bày bán hàng tiêu dùng, nông sản, đặc sản vùng cao và hàng hoá qua biên giới.

Phần đất của các xã cũ Hợp Thành, Tân Liên, Gia Cát còn sản xuất nông – lâm nghiệp: lúa, ngô, rau màu, cây ăn quả, rừng trồng. Một nghiên cứu quy hoạch đô thị gần 900 ha từng được lập cho khu vực xã Mai Pha cũ cùng các xã Tân Liên, Gia Cát, cho thấy vùng ven này là hướng mở rộng đô thị của trung tâm tỉnh.

Văn hóa

Đền Tả Phủ thờ Hán Quận công Thân Công Tài; dân gian lưu câu “Kỳ Lừa có đền Tả phủ, nhờ Hán Quận công lập phố ngày xưa”. Đền được xếp hạng di tích quốc gia năm 1993 cùng đền Kỳ Cùng bên kia sông. Lễ hội đền Kỳ Cùng – Tả Phủ, diễn ra chính vào các ngày 22 và 27 tháng Giêng âm lịch, có lễ tế khai hội, rước kiệu, an vị, cùng trò tranh đầu pháo, hát sli, lượn; năm 2015 lễ hội được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Mùa lễ hội 2026 thu hút khoảng 1,5 triệu lượt khách tới Lạng Sơn.

Trong khu phố còn nhà lưu niệm Hoàng Văn Thụ ở số 8 phố Chính Cai — nơi gắn với hoạt động của nhà cách mạng người Tày Hoàng Văn Thụ (bị giết năm 1944), tên phường cũ trước 2025. Theo Wikipedia, ông sinh ở xóm Phạc Lạng, xã Nhân Lý, châu Điềm He, nay thuộc xã Hoàng Văn Thụ.

Giao thông

Đô thị Lạng Sơn có quốc lộ 1, 4A, 4B và đường sắt liên vận quốc tế Hà Nội – Đồng Đăng đi qua. Từ Kỳ Lừa, đường lên phía bắc dẫn tới Đồng Đăng và cửa khẩu Hữu Nghị — cửa khẩu cách trung tâm đô thị khoảng 15 km; cầu qua sông Kỳ Cùng nối phường với khu trung tâm hành chính bờ nam.

Hành chính

Địa chỉ ghi từ 1/7/2025: số nhà, phố/khối…, phường Kỳ Lừa, tỉnh Lạng Sơn — không còn cấp “thành phố Lạng Sơn” hay “huyện Cao Lộc”. Người dân năm đơn vị cũ làm thủ tục tại trung tâm phục vụ hành chính công của phường. Cần phân biệt phường Kỳ Lừa với xã Cao Lộc mới: thị trấn Cao Lộc cũ thuộc phường Kỳ Lừa chứ không thuộc xã Cao Lộc.

Bản đồ Phường Kỳ Lừa

Ghim đặt tại vị trí trụ sở phường. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Phường Kỳ Lừa được lập từ 5 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thành phố Lạng Sơn, Huyện Cao Lộc trước đây

• Phường Đông Kinh 50.436
• Phường Lương Văn Tri 23.136
• Phường Tam Thanh 30.301
• Xã Ba Sơn 10.416
• Xã Cao Lộc 6.920
• Xã Công Sơn 6.506
• Xã Đồng Đăng 24.976
• Xã Khánh Khê 13.373
• Xã Tân Đoàn 10.589