Xã Mẫu Sơn

Tổng quan

Tên xã trùng tên dãy núi nổi tiếng nhất xứ Lạng. Xã Mẫu Sơn ngày nay gồm xã Mẫu Sơn cũ của huyện Lộc Bình — nơi có đỉnh Phja Mè và khu nghỉ dưỡng thời Pháp — cùng hai xã Yên Khoái, Tú Mịch ở vùng đồi thấp phía nam, sát khu trung tâm Lộc Bình. Phía đông xã là đường biên giới với Trung Quốc, có cửa khẩu Chi Ma, một trong các cửa khẩu chính của Lạng Sơn.

Xã rộng 136,04 km², dân số 9.655 người, mật độ khoảng 71 người/km². Trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND xã đặt tại trụ sở cũ của xã Yên Khoái.

Trên núi là các bản người Dao; dưới thấp là làng Tày, Nùng — một xã gộp cả vùng núi cao lạnh giá và thung lũng ven sông Bản Thín.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Mẫu Sơn của huyện Lộc Bình cũ; xã cũ lại mang tên dãy núi Mẫu Sơn. Yên Khoái, Tú Mịch không còn là tên đơn vị hành chính, dù trụ sở xã đặt ở Yên Khoái.

Phân tích Hán Việt: “Mẫu” thường được hiểu là chữ 母 — mẹ; “Sơn” là 山 — núi. Nghĩa chữ là “núi Mẹ”. Theo mô tả phổ biến về dãy núi, tên Mẫu Sơn gắn với huyền thoại về mối tình bi thương giữa Công Sơn và Mẫu Sơn mà người địa phương lưu truyền; ngọn Phja Mè (1.520 m) nằm phía Mẫu Sơn, còn ngọn Phja Pò (1.541 m) thuộc phía Công Sơn. Các tư liệu đã tra không ghi văn bản cổ nào xác nhận chữ Hán của tên núi, nên chữ 母 là cách hiểu thông dụng.

Dễ nhầm: trước 1/7/2025, Lạng Sơn có hai xã Mẫu Sơn: một thuộc huyện Lộc Bình (nay là phần lõi của xã này), một thuộc huyện Cao Lộc (nay thuộc xã Ba Sơn). Ngoài ra dãy núi Mẫu Sơn trải trên cả ba xã Mẫu Sơn, Công Sơn, Ba Sơn — “khu du lịch Mẫu Sơn” không nằm trọn trong xã Mẫu Sơn. Trong cả nước, chỉ Lạng Sơn có xã tên Mẫu Sơn.

Tên các xã cũ: Tú Mịch có thôn Bản Thín — tên thôn này được dùng đặt cho sông Bản Thín trên bản đồ địa hình và danh mục lưu vực sông của tỉnh (nhiều văn liệu địa phương gọi là sông Ba Thín).

Địa lý

Phía bắc xã giáp Công Sơn và Ba Sơn; phía nam giáp Lộc Bình, Na Dương và Khuất Xá; phía đông giáp Trung Quốc; phía tây giáp phường Kỳ Lừa.

Phần bắc xã là sườn nam dãy Mẫu Sơn — dãy núi hướng đông – tây, độ cao trung bình 800–1.000 m, đỉnh Phja Mè 1.520 m. Trên đỉnh nhiệt độ trung bình khoảng 15,5°C, mùa đông có nhiều đợt dưới 0°C, băng giá, có năm có tuyết rơi; cổng thông tin huyện cũ ghi lượng mưa vùng Mẫu Sơn khoảng 2.000–2.400 mm/năm, cao hơn hẳn vùng thấp. Phần nam xã là đồi thấp và thung lũng.

Sông Bản Thín (dài khoảng 52–59 km tùy nguồn), phụ lưu của sông Kỳ Cùng, bắt nguồn từ Quảng Tây (Trung Quốc), chảy vào Việt Nam ở vùng Tam Gia (nay thuộc Khuất Xá), qua xã Mẫu Sơn rồi đổ vào Kỳ Cùng ở bản Chu.

Lịch sử

Mẫu Sơn, Yên Khoái, Tú Mịch đều có tên trong danh sách 27 xã của huyện Lộc Bình thời tỉnh Cao Lạng (1976–1978), và giữ nguyên địa giới qua đợt sắp xếp 2019–2020.

Năm 1925, người Pháp bắt đầu xây dựng khu nghỉ dưỡng trên núi Mẫu Sơn, ở đỉnh Pá Sằn (khoảng 1.180 m). Những năm 1990, tỉnh Lạng Sơn đầu tư khu du lịch Mẫu Sơn; cuối năm 2020, Khu du lịch quốc gia Mẫu Sơn được quy hoạch chính thức.

Cửa khẩu Chi Ma được tỉnh công bố quy hoạch chi tiết năm 2008; ngày 20/2/2013, Quyết định 343/2013/QĐ-TTg nâng Chi Ma từ cửa khẩu phụ lên cửa khẩu chính.

Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 hợp ba xã Mẫu Sơn, Yên Khoái, Tú Mịch thành xã Mẫu Sơn, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Gần 9.700 người. Theo cổng thông tin huyện Lộc Bình cũ, người Dao sống chủ yếu ở Mẫu Sơn (và Ái Quốc); mô tả về dãy núi cho biết người Dao chiếm phần lớn cư dân trên núi, bản làng rải trên sườn và ven khe suối ở độ cao không quá 700 m. Vùng Yên Khoái, Tú Mịch chủ yếu là người Tày, Nùng.

Các bản vùng cao đi lại khó khăn hơn, có điểm trường lẻ; trường học, trạm y tế chính bố trí theo ba cụm xã cũ.

Kinh tế

Cửa khẩu Chi Ma, ở thôn Chi Ma, thông thương với cửa khẩu Ái Điểm (huyện Ninh Minh, Quảng Tây); tại đây có cột mốc 1223. Đây là cửa khẩu quốc gia duy nhất của Lạng Sơn ngoài hai cửa khẩu quốc tế ở Đồng Đăng, là điểm cuối đường tỉnh 236, cách khu trung tâm Lộc Bình khoảng 13 km.

Trên núi, người Dao nấu rượu men lá (rượu Mẫu Sơn) bằng gạo, nước suối và men lá rừng; vùng núi còn có đào Mẫu Sơn, chè, nấm hương, mộc nhĩ, mật ong. Dưới thấp trồng lúa, ngô, cây ăn quả, hồi và rừng thông.

Du lịch là hướng đầu tư lớn: tháng 10/2026, UBND xã ban hành các thông báo thu hồi đất cho dự án khu du lịch sinh thái và cáp treo Mẫu Sơn.

Văn hóa

Cổng thông tin huyện Lộc Bình cũ xếp Linh địa đền cổ Mẫu Sơn và núi Phặt Chỉ vào các điểm văn hóa – du lịch nổi bật của huyện; hai điểm này nằm ở độ cao trên dưới 1.100 m. Đền Mẫu Sơn cũng được kể tên trong các đền thờ Mẫu của Lạng Sơn.

Người Dao giữ nghề nấu rượu men lá, tục tắm lá thuốc; người Tày, Nùng ở vùng thấp hát sli, lượn, then. Huyền thoại Công Sơn – Mẫu Sơn là câu chuyện gắn trực tiếp với tên xã.

Du lịch

Khu du lịch Mẫu Sơn cách khu trung tâm tỉnh khoảng 30 km đường bộ. Khu nghỉ dưỡng trên núi được người Pháp xây dựng từ năm 1925; mùa đông có băng giá, có năm có tuyết; quanh năm nhiều ngày có mây trải dưới chân các đỉnh. Từ các điểm cao có thể nhìn sang lãnh thổ Trung Quốc.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: thôn …, xã Mẫu Sơn, tỉnh Lạng Sơn. Người dân Mẫu Sơn, Yên Khoái, Tú Mịch (Lộc Bình cũ) làm thủ tục tại UBND xã Mẫu Sơn (trụ sở cũ xã Yên Khoái). Người ở xã Mẫu Sơn cũ của huyện Cao Lộc thì nay thuộc xã Ba Sơn.

Bản đồ Xã Mẫu Sơn

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Mẫu Sơn được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Lộc Bình trước đây

• Xã Khuất Xá 9.283
• Xã Lộc Bình 23.316
• Xã Lợi Bác 7.163
• Xã Na Dương 24.369
• Xã Thống Nhất 14.336
• Xã Xuân Dương 6.621