Xã Đồng Đăng

Tổng quan

Ít địa danh nào ở Việt Nam được nhắc nhiều như Đồng Đăng: câu ca dao “Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa, có nàng Tô Thị, có chùa Tam Thanh” đã gắn tên này với xứ Lạng từ bao đời, còn trên bản đồ giao thông, đây là điểm khởi đầu của quốc lộ 1 và là ga cuối của tuyến đường sắt Hà Nội – Đồng Đăng trước khi sang Trung Quốc. Từ ngày 1/7/2025, xã Đồng Đăng của tỉnh Lạng Sơn bao trùm toàn bộ thị trấn Đồng Đăng cùng bốn xã Thụy Hùng, Phú Xá, Hồng Phong và Bảo Lâm — những đơn vị trước đó thuộc huyện Cao Lộc.

Xã có diện tích 91,57 km², dân số 24.976 người, mật độ khoảng 273 người/km² — một trong những mật độ cao nhất các xã của vùng Cao Lộc cũ, do có phố thị trấn đông đúc. Trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND xã đặt tại trụ sở cũ của thị trấn Đồng Đăng.

Điểm nhận diện chính của xã là kinh tế cửa khẩu: cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị (đường bộ) và ga Đồng Đăng (đường sắt liên vận) đều nằm trong địa giới xã, thuộc Khu kinh tế cửa khẩu Đồng Đăng – Lạng Sơn. Đây cũng là nơi diễn ra trận đánh mở màn cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc tháng 2/1979.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên thị trấn Đồng Đăng — đơn vị đông dân nhất và là trung tâm của cả nhóm. Bốn tên Thụy Hùng, Phú Xá, Hồng Phong, Bảo Lâm không còn là tên đơn vị hành chính, nhưng vẫn là tên vùng quen thuộc với người dân.

Chữ viết và nghĩa: trong văn bản chữ Hán thời Pháp thuộc và tài liệu phía Trung Quốc, Đồng Đăng thường được ghi là 同登. Chữ 同 (đồng) nghĩa là cùng, chung. Chữ 登 (đăng) nghĩa là lên, bước lên. Tuy vậy, các tư liệu đã tra chỉ ghi cách viết chữ Hán của địa danh, không giải thích vì sao vùng đất mang tên này; chữ 灯 (đèn) cùng âm “đăng” cũng không có căn cứ gắn với tên đất. Vì vậy nghĩa gốc của tên Đồng Đăng chưa có nguồn xác nhận; không nên suy nghĩa tên từ nghĩa từng chữ.

Lịch sử tên: Đồng Đăng đã là tên một làng – phố biên giới từ trước thời Pháp. Biên bản hoạch định biên giới Pháp – Thanh năm 1886 mô tả đường biên “nằm ở phía nam ải Nam Quan, trên con đường từ Nam Quan đến làng Đồng Đăng”. Đầu thế kỷ 20, tên này gắn với ga xe lửa cuối tuyến Hà Nội – Mục Nam Quan (1902); sau năm 1945 là thị trấn của huyện Văn Uyên, rồi huyện Văn Lãng, và từ năm 1981 thuộc huyện Cao Lộc.

Tên các xã cũ: Thụy Hùng, Phú Xá, Hồng Phong, Bảo Lâm đều là tên Hán Việt kiểu đặt cho xã thời hiện đại. Hai tên dễ gây nhầm: xã Hồng Phong cũ của Cao Lộc khác với xã Hồng Phong hiện nay (vùng Bình Gia cũ); xã Thụy Hùng cũ của Cao Lộc cũng khác với xã Thụy Hùng hiện nay (vùng Văn Lãng cũ). Cả hai xã cũ nói trên nay đều nằm trong xã Đồng Đăng. Trong cả nước hiện chỉ có một đơn vị hành chính mang tên Đồng Đăng.

Địa lý

Xã nằm ở phía bắc trung tâm tỉnh, cách phường Lương Văn Tri khoảng 14 km. Phía bắc là đường biên giới Việt – Trung; phía đông giáp xã Cao Lộc, phía nam giáp xã Khánh Khê, phía đông nam giáp phường Tam Thanh, phía tây giáp xã Hoàng Văn Thụ.

Địa hình là vùng đồi núi thấp xen thung lũng hẹp, độ dốc vừa phải — chính dải thung lũng này tạo ra con đường tự nhiên từ biên giới xuống thành Lạng Sơn mà quốc lộ 1 và đường sắt đều đi theo. Phía cửa khẩu, đường biên chạy qua dãy đồi; bên kia biên giới là Hữu Nghị Quan thuộc thành phố Bằng Tường (Quảng Tây). Các cao điểm quanh Đồng Đăng như khu pháo đài và cụm Thâm Mô có vị trí quân sự đặc biệt, từng được nhắc nhiều trong chiến sự năm 1979.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi Đông Bắc: mùa đông lạnh, có đợt rét đậm, sương muối; mùa hè mưa nhiều.

Lịch sử

Đồng Đăng nằm trên trục đường cổ từ phương Bắc xuống đồng bằng sông Hồng qua ải Nam Quan, nên gắn với nhiều biến cố quân sự. Ngày 23/2/1885, trong chiến tranh Pháp – Thanh, quân Pháp đánh chiếm Đồng Đăng; hôm sau tướng de Négrier cho phá cổng ải Nam Quan. Theo Công ước hoạch định biên giới ký năm 1887 giữa Pháp và nhà Thanh, đường biên ở khu vực này được xác định nằm phía nam ải Nam Quan, trên đường từ Nam Quan về Đồng Đăng.

Thời Pháp, người Pháp xây hệ thống lô cốt gọi là pháo đài Đồng Đăng để khống chế vùng biên. Ga Đồng Đăng hình thành năm 1902 như điểm cuối tuyến Hà Nội – Mục Nam Quan; ngày 28/2/1955 chuyến tàu thông tuyến đầu tiên chạy từ Yên Viên lên Đồng Đăng sang Bằng Tường.

Ngày 17/2/1979, quân Trung Quốc mở cuộc tấn công, Đồng Đăng là hướng mở màn. Đơn vị Công an vũ trang giữ pháo đài Đồng Đăng chiến đấu suốt một tuần; số chiến sĩ còn lại cùng đơn vị sau đó được tuyên dương Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân. Thị trấn bị chiếm ngày 23/2/1979.

Các mốc hành chính:

• 10/6/1981 — Quyết định 246-CP chuyển thị trấn Đồng Đăng cùng các xã Hồng Phong, Phú Xá, Bình Trung, Bảo Lâm, Thụy Hùng A (sau đổi là Thụy Hùng), Song Giáp từ huyện Văn Lãng về huyện Cao Lộc; cùng đợt, Bảo Lâm hợp với Thạch Đạn thành xã Thạch Lâm.
• 13/11/1986 — chia xã Thạch Lâm, tái lập hai xã Thạch Đạn và Bảo Lâm.
• 25/2/2016 — Quyết định 158/QĐ-BXD công nhận thị trấn Đồng Đăng mở rộng đạt tiêu chuẩn đô thị loại IV.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 hợp thị trấn Đồng Đăng và bốn xã Thụy Hùng, Phú Xá, Hồng Phong, Bảo Lâm thành xã Đồng Đăng; chính quyền mới hoạt động từ 1/7/2025, khi cấp huyện chấm dứt.

Dân cư – xã hội

Gần 25 nghìn người, dân cư tập trung dày ở phố Đồng Đăng cũ, dọc quốc lộ 1 và quanh khu cửa khẩu; các thôn của bốn xã cũ thưa hơn, rải theo thung lũng. Vùng Cao Lộc cũ là địa bàn cư trú chủ yếu của người Nùng và Tày, cùng người Kinh và một số dân tộc khác; ở khu phố, tỷ lệ người Kinh làm thương mại, dịch vụ cao hơn hẳn so với các thôn.

Do là thị trấn cửa khẩu, Đồng Đăng có lực lượng lao động làm dịch vụ giao nhận, kho bãi, vận tải, buôn bán khá đông, gồm cả người từ nơi khác đến làm ăn. Xã có các trường học từ mầm non đến trung học, cơ sở y tế phục vụ cả vùng biên.

Kinh tế

Đồng Đăng là một trong những đầu mối xuất nhập khẩu đường bộ lớn nhất cả nước. Cửa khẩu quốc tế Hữu Nghị, đối diện Hữu Nghị Quan (Bằng Tường, Quảng Tây), có cột mốc 1116 và là điểm đầu quốc lộ 1, cao tốc Bắc – Nam phía Đông; mỗi năm có hàng chục nghìn lượt phương tiện chở hàng qua lại. Cửa khẩu do Trung tâm quản lý cửa khẩu Hữu Nghị – Bảo Lâm thuộc Ban quản lý Khu kinh tế cửa khẩu Đồng Đăng – Lạng Sơn điều hành; quy hoạch xây dựng khu cửa khẩu rộng khoảng 124 ha.

Khu kinh tế cửa khẩu Đồng Đăng – Lạng Sơn được Chính phủ lập năm 2008 (Quyết định 138/2008/QĐ-TTg), phạm vi ban đầu gồm thị trấn Đồng Đăng, các xã Thụy Hùng, Hồng Phong và nhiều đơn vị lân cận. Ngoài phân khu thuế quan và phi thuế quan, ở đây có kho bãi, khu trung chuyển hàng hóa, dịch vụ hải quan, logistics. Ga Đồng Đăng là ga liên vận quốc tế, nơi làm thủ tục xuất nhập cảnh cho người và hàng đi đường sắt sang Trung Quốc.

Ngoài phố thị, các thôn vẫn làm nông – lâm nghiệp: lúa ở thung lũng, rau màu, cây ăn quả, trồng rừng thông, keo và các cây lâm sản của vùng Lạng Sơn như hồi.

Văn hóa

Đồng Đăng đi vào văn học dân gian qua câu ca dao về phố Kỳ Lừa, nàng Tô Thị và chùa Tam Thanh — ba danh thắng nay thuộc khu vực trung tâm tỉnh (phường Kỳ Lừa, Tam Thanh), còn Đồng Đăng là chữ mở đầu, như cửa ngõ dẫn vào xứ Lạng.

Trên địa bàn có đền Mẫu Đồng Đăng, một trong những đền thờ Mẫu được kể tên ở Lạng Sơn cùng đền Mẫu Sơn, đền Mẫu Thượng. Di tích pháo đài Đồng Đăng cùng các cao điểm quanh thị trấn là chứng tích của trận chiến năm 1979; câu chuyện đơn vị giữ pháo đài từng được đưa vào điện ảnh (phim “Đất Mẹ” của đạo diễn Hải Ninh).

Ở các thôn, người Tày, Nùng giữ hát then, sli, lượn, lễ hội xuống đồng đầu năm.

Giao thông

Đồng Đăng là điểm khởi đầu của quốc lộ 1 (km 0 tại cửa khẩu Hữu Nghị) và là điểm đầu của quốc lộ 4A đi Cao Bằng; quốc lộ 1B đi Thái Nguyên cũng xuất phát từ khu vực này. Tuyến cao tốc Đồng Đăng – Trà Lĩnh (một phần cao tốc Tiên Yên – Lạng Sơn – Cao Bằng) có điểm đầu trong địa giới xã. Ga Đồng Đăng là ga cuối tuyến đường sắt Hà Nội – Đồng Đăng, nối với ga Bằng Tường của Trung Quốc; ngày 26/2/2019 nhà ga đón Chủ tịch Triều Tiên Kim Jong-un đến Việt Nam bằng tàu hỏa.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025 ghi: thôn/khối …, xã Đồng Đăng, tỉnh Lạng Sơn — không còn “thị trấn” và “huyện Cao Lộc”. Người dân thị trấn cũ và bốn xã Thụy Hùng, Phú Xá, Hồng Phong, Bảo Lâm làm thủ tục tại UBND xã Đồng Đăng (trụ sở cũ của thị trấn).

Bản đồ Xã Đồng Đăng

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Đồng Đăng được lập từ 5 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Cao Lộc trước đây

• Phường Đông Kinh 50.436
• Phường Kỳ Lừa 41.624
• Xã Ba Sơn 10.416
• Xã Cao Lộc 6.920
• Xã Công Sơn 6.506
• Xã Khánh Khê 13.373
• Xã Tân Đoàn 10.589