Xã Thất Khê

Tổng quan

Vùng Thất Khê là nơi đặt lỵ sở cuối cùng của phủ Tràng Định thời Nguyễn (ở Lạc Dương) và về sau là thị trấn huyện lỵ huyện Tràng Định. Từ 1/7/2025, khi cấp huyện kết thúc hoạt động, xã Thất Khê của tỉnh Lạng Sơn được lập từ toàn bộ hai xã Chi Lăng, Chí Minh và phần lớn thị trấn Thất Khê; một phần thị trấn cũ được chuyển sang xã Quốc Khánh.

Xã rộng 100,52 km², có 20.153 người — đông dân nhất trong bảy xã thuộc vùng Tràng Định cũ, mật độ khoảng 200 người/km², gấp nhiều lần các xã vùng cao xung quanh. Trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND xã đặt tại trụ sở cũ của thị trấn Thất Khê.

Điểm nhận diện của Thất Khê là một lòng chảo ruộng lúa rộng giữa núi, nơi nhiều dòng suối hội về, nằm trên ngã ba các quốc lộ đi Cao Bằng, Lạng Sơn và Thái Nguyên. Tên Thất Khê còn gắn với Chiến dịch Biên giới Thu Đông 1950: ngày 10/10/1950 được địa phương kỷ niệm hằng năm là Ngày giải phóng Thất Khê.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên thị trấn Thất Khê — đơn vị lớn nhất trong ba đơn vị hợp thành và là tên đã dùng cho vùng này từ thời Minh Mạng. Báo Lạng Sơn tháng 4/2025 cho biết huyện Tràng Định chọn phương án đặt tên bảy xã mới theo tên đơn vị hành chính cấp xã, cấp huyện cũ; Thất Khê là một trong bảy tên đó. Hai tên Chi Lăng và Chí Minh thôi là tên đơn vị hành chính.

Phân tích Hán Việt. Thất Khê thường được viết 七溪:

• Thất 七 — số bảy;
• Khê 溪 — khe, suối nhỏ chảy giữa núi.

Theo nghĩa từng chữ, cả tên đọc là "bảy khe suối"; chưa tìm được tài liệu giải thích vì sao vùng này mang tên ấy. Các tên cổ của vùng — châu Thất Nguyên, châu Thất Tuyền — cũng mở đầu bằng âm "thất".

Lịch sử tên: vùng đất thời thuộc Minh gọi là châu Thất Nguyên, thời Mạc đổi thành Thất Tuyền; năm 1834 Minh Mạng đổi Thất Tuyền thành huyện (châu) Thất Khê, hai năm sau lập phủ Tràng Định quản lĩnh vùng này. Năm 1925 chính quyền Pháp ra nghị định lập thị xã Thất Khê, nhưng đơn vị này không duy trì lâu và về sau trở lại là thị trấn của huyện Tràng Định.

Hai tên cũ: Chi Lăng trùng tên với ải Chi Lăng nổi tiếng ở phía nam tỉnh — cần phân biệt với xã Chi Lăng mới (vùng huyện Chi Lăng cũ). Tên Chí Minh chưa tìm được tài liệu giải thích nguồn gốc. Trong cả nước hiện không có xã phường nào khác tên Thất Khê; tên từ điển "Thất Khê" trên wiki.ngonngu còn chỉ một con sông ở Quảng Ninh, không liên quan.

Địa lý

Xã nằm ở trung tâm vùng Tràng Định cũ: phía bắc giáp tỉnh Cao Bằng và xã Quốc Khánh, phía đông là xã Kháng Chiến, phía nam là xã Tràng Định, phía tây là Đoàn Kết và Tân Tiến.

Xã nằm trong một thung lũng nơi nhiều sông suối hội về. Sông Kỳ Cùng chảy qua địa bàn; hai phụ lưu sông Bắc Giang và sông Bắc Khê hợp lưu với nhau trên đất Thất Khê. Sông Bắc Khê — phụ lưu bên trái của Kỳ Cùng, dài khoảng 54 km, lưu vực 801 km² — tạo thành ranh giới tự nhiên phía tây và phía nam của xã; ngoài ra còn các suối Cốc Phát, Pác Cát. Phù sa sông suối tạo nên cánh đồng Thất Khê, cùng với đồng Tri Phương, Quốc Khánh là những vùng lúa lớn nhất của Lạng Sơn.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa có mùa đông lạnh. Số liệu trạm khí tượng Thất Khê (độ cao 275 m) cho nhiệt độ thấp kỷ lục −1,8°C, lượng mưa trung bình khoảng 1.488 mm/năm. Trận lụt do bão số 3 tháng 9/2024 là trận lớn nhất trên địa bàn huyện kể từ năm 1986, thị trấn Thất Khê bị thiệt hại nặng nhất.

Lịch sử

Thời tự chủ, vùng này là châu Thất Nguyên — một trong các châu "ki mi" do tù trưởng địa phương cai quản. Thời Mạc đổi là Thất Tuyền; năm 1834 đổi thành Thất Khê; năm 1836 nhà Nguyễn lập phủ Tràng Định. Lỵ sở phủ dời nhiều lần và cuối cùng đặt ở Lạc Dương — tên một xã cũ (tục gọi Bản Trang) nay thuộc địa bàn xã Chi Lăng cũ, tức nằm trong xã Thất Khê mới. Theo bảng đối chiếu tên cũ trong tài liệu về huyện Tràng Định, các làng Khảo Bàn (Nà Pục), Chỉ Nghĩa (Bản Mạy) và Lạc Dương (Bản Trang) về sau hợp thành xã Chi Lăng.

Thời Pháp, Thất Khê là đồn binh trên đường số 4 nối Lạng Sơn với Cao Bằng. Trong Chiến dịch Biên giới Thu Đông 1950, Thất Khê là căn cứ xuất phát của binh đoàn Le Page: cánh quân này hành quân từ Thất Khê lên nhằm chiếm lại Đông Khê (Cao Bằng) và đón binh đoàn Charton rút khỏi Cao Bằng; ngày 18/9/1950 quân Pháp thả một tiểu đoàn dù xuống Thất Khê để tiếp viện. Đầu tháng 10, Trung đoàn 174 cắt đường số 4 phía nam Thất Khê, tiêu diệt các đồn dọc đường và bên sông Kỳ Cùng. Ngày 10/10/1950 được địa phương kỷ niệm là ngày giải phóng Thất Khê. Năm 2024, Quyết định 495/QĐ-TTg (11/6/2024) công nhận thị trấn Thất Khê là xã An toàn khu (ATK) và toàn huyện Tràng Định là vùng ATK thời kháng chiến chống Pháp.

• 1975–1978 — huyện Tràng Định thuộc tỉnh Cao Lạng; ngày 29/12/1978 trở lại tỉnh Lạng Sơn, thị trấn Thất Khê là huyện lỵ.
• 1/12/2024 — Nghị quyết 1246/NQ-UBTVQH15 giải thể xã Đại Đồng, chia địa bàn cho thị trấn Thất Khê và xã Đội Cấn.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 lập xã Thất Khê từ xã Chi Lăng, xã Chí Minh và một phần thị trấn Thất Khê; hiệu lực từ 1/7/2025, cùng lúc huyện Tràng Định kết thúc hoạt động.

Dân cư – xã hội

Với 20.153 người, Thất Khê tập trung khoảng một phần ba dân số vùng Tràng Định cũ. Năm 2019, cả huyện Tràng Định có 59.827 người, trong đó 4.538 người ở khu vực thành thị — tức thị trấn Thất Khê; sau khi nhận thêm một phần xã Đại Đồng (12/2024), thị trấn có 19,48 km² và 13.776 người.

Vùng Tràng Định có năm dân tộc cùng sinh sống: Tày, Nùng, Kinh, Dao, Mông. Theo điều tra dân số 2019, người Tày chiếm 35,4% dân số tỉnh Lạng Sơn.

Là huyện lỵ cũ, xã có các cơ quan, trường học và cơ sở y tế trước đây phục vụ cả huyện.

Kinh tế

Kinh tế xã kết hợp hai mảng: thương mại – dịch vụ ở khu phố Thất Khê và nông nghiệp lúa nước ở cánh đồng xung quanh. Gạo Thất Khê và mận Thất Khê được kể trong danh sách đặc sản của huyện Tràng Định cũ, cùng thạch đen (sương sáo), vịt quay mác mật. Vùng Tràng Định được coi là "thủ phủ" cây thạch đen của Lạng Sơn. Cánh đồng Thất Khê, cùng với đồng Tri Phương, Quốc Khánh, được Wikipedia mô tả là một trong những vùng lúa lớn nhất tỉnh.

Văn hóa

Đền Trần Hưng Đạo, người dân quen gọi là đền Gốc Sung, ở khu phố Thất Khê; lễ hội đền được tổ chức trong chuỗi hoạt động kỷ niệm ngày giải phóng Thất Khê 10/10.

Văn hóa Tày hiện diện qua các thể loại dân ca hát then, hát lượn, hát sli và cây đàn tính — nhạc cụ có mặt trong hầu hết sinh hoạt văn hóa tinh thần của người Tày. Các đặc sản được kể cho vùng Tràng Định cũ gồm vịt quay mác mật, thạch đen (sương sáo), mận và gạo Thất Khê.

Giao thông

Thất Khê cách trung tâm tỉnh (phường Lương Văn Tri) khoảng 63 km. Quốc lộ 4 qua xã nối thành phố Lạng Sơn với Cao Bằng; quốc lộ 3B đi về phía tây sang Thái Nguyên và về phía đông ra biên giới; tỉnh lộ 226 nối với vùng Bình Gia, từ đó theo quốc lộ 1B về Thái Nguyên.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: khu/thôn …, xã Thất Khê, tỉnh Lạng Sơn — bỏ cấp huyện Tràng Định. Người dân thị trấn Thất Khê cũ (phần thuộc xã mới), xã Chi Lăng và xã Chí Minh làm thủ tục tại UBND xã Thất Khê ở Khu I. Phần thị trấn cũ đã chuyển sang Quốc Khánh thì ghi địa chỉ xã Quốc Khánh.

Bản đồ Xã Thất Khê

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Thất Khê được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Tràng Định trước đây

• Xã Đoàn Kết 3.777
• Xã Kháng Chiến 5.684
• Xã Quốc Khánh 13.962
• Xã Quốc Việt 5.906
• Xã Tân Tiến 6.506
• Xã Tràng Định 11.529