Xã Văn Quan

Tổng quan

Đi theo quốc lộ 1B từ thành phố Lạng Sơn chừng 35 km về phía tây là tới khu phố huyện lỵ cũ của Văn Quan — nay là trung tâm của xã Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn. Xã được lập từ 1/7/2025 trên cơ sở thị trấn Văn Quan cùng hai xã Hòa Bình và Tú Xuyên; trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND đặt tại trụ sở cũ của thị trấn.

Xã rộng 87,57 km², có 9.955 người, mật độ khoảng 114 người/km². Đây là nơi có tượng đài và trường THPT mang tên Lương Văn Tri — người con của đất Điềm He xưa, chỉ huy đội du kích Bắc Sơn. Hồi là cây thế mạnh được cổng thông tin xã giới thiệu đầu tiên.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới kế thừa tên thị trấn Văn Quan, cũng là tên huyện Văn Quan (đến hết tháng 6/2025). Đây là một tên lịch sử: theo Wikipedia tiếng Việt, thời Lê vùng này là châu Văn Lan thuộc phủ Trường Khánh, trấn Lạng Sơn; đầu thời Nguyễn đổi thành châu Văn Quan. Năm 1831 trấn Lạng Sơn thành tỉnh, Văn Quan là một trong 7 châu của tỉnh; năm 1834 (Minh Mạng thứ 15) châu đổi thành huyện Văn Quan, gồm 9 tổng: Bình Gia, Cam Thủy, Chu Túc, Hội Hoan, Huân Phong, Mỹ Liệt, Phú Xá, Tú Xuyên, Uy Mãnh.

Lịch sử tên: năm 1894 (Thành Thái thứ 5) huyện Văn Quan bị giải thể; đất chia lập châu Bình Gia, châu Bằng Mạc, phần còn lại nhập châu Văn Uyên. Tên Văn Quan vắng bóng 70 năm, đến khi Quyết định 177-CP ngày 16/12/1964 tái lập huyện Văn Quan từ huyện Điềm He và 6 xã của huyện Bằng Mạc cũ (Yên Phúc, Bình Phúc, Tri Lễ, Hữu Lễ, Tú Xuyên, Lương Năng). Thị trấn Văn Quan ra đời ngày 30/1/1985. Một trong ba đơn vị cũ hợp thành xã hôm nay — Tú Xuyên — vốn là tên một tổng của huyện Văn Quan thời Nguyễn.

Âm Hán Việt: theo từ điển wiki.ngonngu.com, âm “văn” có chữ 文 (văn chương, văn hóa) và các chữ khác như 聞 (nghe), 紋 (vân, đường vằn); âm “quan” có 關 (cửa ải), 觀 (xem), 官 (quan chức), 冠 (mũ)… Chưa tra được bản chép chữ Hán của tên châu, nên bài không xác định tên viết bằng chữ nào. Từ điển nhà có mục Văn Quan; mục Tú Xuyên ghi đây là một xã của huyện Văn Quan.

Trùng tên: trong 3.321 đơn vị cấp xã hiện nay chỉ có một xã Văn Quan. Lạng Sơn còn có xã Văn Lãng — tên gần âm, khác vùng.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Tân Văn ở phía bắc, Yên Phúc ở phía nam, Điềm He ở phía đông và Tri Lễ ở phía tây.

Địa hình chủ yếu là đồi núi với một thung lũng trung tâm tương đối rộng, nơi đặt khu phố huyện lỵ cũ. Diện tích rừng lớn; đất nông nghiệp trải dọc thung lũng, dân cư tập trung ở nơi hợp lưu suối và dọc các trục đường chính dưới chân núi. Huyện Văn Quan cũ nằm ở trung tâm tỉnh, giáp thành phố Lạng Sơn và Cao Lộc ở phía đông, Bắc Sơn và Hữu Lũng ở phía tây, Chi Lăng ở phía nam, Văn Lãng và Bình Gia ở phía bắc.

Lịch sử

• Thời Lê: châu Văn Lan, phủ Trường Khánh, trấn Lạng Sơn.
• Đầu Nguyễn: đổi thành châu Văn Quan; năm 1831 trấn Lạng Sơn thành tỉnh Lạng Sơn; năm 1834 châu Văn Quan thành huyện Văn Quan.
• 1894: huyện giải thể, đất chia về châu Bình Gia, châu Bằng Mạc và châu Văn Uyên.
• 19/12/1917: chính quyền thuộc địa lập châu Điềm He; sau 1945 châu Điềm He và Bằng Mạc thành huyện.
• 16/12/1964: Quyết định 177-CP tái lập huyện Văn Quan.
• 1975–1978: thuộc tỉnh Cao Lạng; từ 29/12/1978 trở lại tỉnh Lạng Sơn.
• 30/1/1985: lập thị trấn Văn Quan từ một phần các xã Xuân Mai và Đại An (một số nguồn ghi thêm xã Vĩnh Lại).
• 21/11/2019: Nghị quyết 818/NQ-UBTVQH14 điều chỉnh 1,40 km² và 283 người của xã Xuân Mai, 3,40 km² và 528 người của xã Vĩnh Lại vào thị trấn; thị trấn đạt 16,84 km², 5.427 người. Hai xã Xuân Mai và Vĩnh Lại giải thể.
• 16/6/2025: Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ xã Hòa Bình (huyện Văn Quan), xã Tú Xuyên và thị trấn Văn Quan thành xã Văn Quan; hoạt động từ 1/7/2025.

Trong kháng chiến chống Pháp, Văn Quan là một trong các chiến khu của tỉnh; năm 2022 huyện tổ chức hội thảo khoa học đề nghị công nhận vùng an toàn khu (ATK), trong đó có xã Tú Xuyên — hồ sơ ở dạng đề nghị.

Dân cư – xã hội

Xã có 9.955 người, mật độ khoảng 114 người/km². Theo Wikipedia, huyện Văn Quan cũ rộng 550 km², dân số năm 2019 là 54.202 người (mật độ 99 người/km²). Dân cư, theo bài về xã Văn Quan, tập trung ở nơi các dòng chảy hợp lưu và dọc các trục đường chính dưới chân núi.

Trên địa bàn xã có Trường THPT Lương Văn Tri, mang tên nhà cách mạng quê Bản Hẻo (nay thuộc xã Điềm He).

Kinh tế

Hoa hồi là cây thế mạnh của vùng Văn Quan: cổng thông tin xã cho biết hồi Văn Quan được dùng làm gia vị, dược liệu và từng lọt nhóm 100 đặc sản, quà tặng Việt Nam 2020–2021. Vùng hồi tập trung ở các xã cũ Yên Phúc, Bình Phúc, An Sơn, Tràng Phái, Tân Đoàn, Liên Hội; cổng thông tin xã cũng đăng thông tin về dự án Nhà máy chế biến Hoa hồi Lạng Sơn. Ở cấp tỉnh, theo Wikipedia, năm 2025 Lạng Sơn có khoảng 36.224,5 ha hồi, sản lượng khoảng 17.271,82 tấn.

Theo Wikipedia, đất canh tác của xã nằm dọc thung lũng ở trung tâm, xen giữa đồi núi và diện tích rừng lớn.

Danh sách đặc sản của xã còn có thịt lợn quay lá mắc mật, khâu nhục, xôi trám, xôi lá sau sau, bánh ngải, bánh sì tải (pẻng tải), khẩu sli và cao khô Chợ Bãi — sản phẩm bánh phở khô mang nhãn hiệu tập thể.

Văn hóa

Tượng đài Lương Văn Tri đặt tại xã Văn Quan. Cổng thông tin xã đăng giấy mời lễ dâng hương kỷ niệm 114 năm ngày sinh của ông (17/8/1910 – 17/8/2024), và giấy mời hội trại Lễ hội Hồi cùng các sản phẩm nông nghiệp địa phương gắn với kỷ niệm 115 năm ngày sinh (2025).

Ngày 5/7/2024, theo giấy mời đăng trên cổng thông tin xã, đoàn chuyên gia UNESCO thẩm định thực địa các điểm tham quan của Công viên địa chất Lạng Sơn trên địa bàn huyện Văn Quan cũ.

Giao thông

Quốc lộ 1B chạy qua trung tâm xã, nối thành phố Lạng Sơn (khoảng 35 km về phía đông) với Bình Gia, Bắc Sơn và Thái Nguyên. Theo Wikipedia, từ huyện lỵ cũ còn có quốc lộ 279 đi theo hướng nam về vùng Chi Lăng.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: thôn/khu …, xã Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn (không còn “thị trấn Văn Quan, huyện Văn Quan”). Người dân ba vùng thị trấn cũ, Hòa Bình và Tú Xuyên làm thủ tục tại UBND xã Văn Quan, đặt ở trụ sở cũ của thị trấn.

Bản đồ Xã Văn Quan

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Văn Quan được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Văn Quan trước đây

• Xã Điềm He 11.340
• Xã Khánh Khê 13.373
• Xã Tân Đoàn 10.589
• Xã Tri Lễ 10.071
• Xã Yên Phúc 16.585