Xã Co Mạ

Tổng quan

Co Mạ là một xã vùng cao của tỉnh Sơn La, chiếm phần phía nam vùng Thuận Châu cũ, nơi địa hình chuyển dần sang lưu vực sông Mã. Xã mới gồm ba xã: Co Mạ cũ (146,02 km², 7.845 người), Co Tòng (35,85 km², 3.455 người) và Pá Lông (32,41 km², 3.260 người). Trụ sở Đảng ủy, HĐND và UBND đặt tại bản Co Mạ.

Với diện tích 214,28 km², Co Mạ là xã rộng thứ hai trong mười xã kế thừa huyện Thuận Châu (sau Nậm Lầu). Dân số 14.560 người, mật độ khoảng 68 người/km² — thuộc nhóm thưa dân nhất vùng.

Co Mạ là đầu mối giao thông của vùng núi phía nam Thuận Châu: Đường tỉnh 113 (Nà Ớt – Sông Mã – Co Mạ) kết thúc tại đây, nối vào Đường tỉnh 108 dẫn về trung tâm Thuận Châu.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Co Mạ — xã lớn nhất trong ba đơn vị hợp thành, chiếm hơn hai phần ba diện tích và hơn một nửa dân số xã mới. Hai tên Co Tòng và Pá Lông không còn là tên xã nhưng vẫn là tên bản (bản Co Tòng); bản Co Mạ là nơi đặt trụ sở xã.

Không phải tên Hán Việt. Âm “co” không có chữ Hán Việt (tra âm “co” trên Wiki Ngôn Ngữ). Âm “mạ” tuy có một số chữ Hán (như 罵, nghĩa là mắng, hay trợ từ nghi vấn 嗎) nhưng không có nghĩa gì khi ghép với “co”; vì vậy không thể đọc Co Mạ theo lối chiết tự Hán Việt. Đây là địa danh bản địa vùng Thái Tây Bắc được ghi bằng chữ Quốc ngữ. Từ điển trên Wiki Ngôn Ngữ có mục “Co Mạ”, định nghĩa là “một xã thuộc huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La” — định nghĩa của giai đoạn trước 7/2025.

Thành tố “Co”: rất nhiều địa danh quanh đây mở đầu bằng “Co”: các bản Co Cài, Co Nghè, Co Nhừ, Co Tòng trong xã; bản Co Phết, Co Phường ở Mường Khiêng; bản Co Nhừ ở Long Hẹ. Tuy vậy, nghĩa của “co” và của cả tên Co Mạ chưa tìm được nguồn giải thích đáng tin; các cách giảng nghĩa truyền miệng chưa thống nhất nên không nêu ở đây.

Dễ nhầm: Wikipedia (bài Đường tỉnh 113) có chỗ viết “Cò Mạ” — đó là cách viết sai dấu của Co Mạ. Cũng không nhầm với địa danh Cò Nòi ở vùng Mai Sơn cũ. Trong danh mục cả nước, Co Mạ là tên duy nhất.

Địa lý

Theo Wikipedia tiếng Việt, xã giáp Long Hẹ và Thuận Châu ở phía bắc; Mường Lầm ở phía nam; Nậm Lầu và Nậm Ty ở phía đông; Mường Bám và Bó Sinh ở phía tây. Như vậy Co Mạ là xã bản lề giữa vùng Thuận Châu cũ và vùng Sông Mã cũ.

Địa hình núi cao, chia cắt bởi các khe suối thuộc lưu vực sông Mã. Theo Wikipedia (bài Nậm Ty), dòng chính Nậm Ty — phụ lưu cấp một của sông Mã — được coi là bắt nguồn từ vùng núi gần bản Hua Ty “thuộc xã Co Mạ”, chảy về phía đông qua Nậm Lầu rồi xuống vùng Sông Mã. Cần lưu ý danh sách bản hiện hành xếp bản Hua Ty A, Hua Ty B vào xã Nậm Lầu, nên vị trí đầu nguồn có thể nằm gần ranh giới hai xã.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi cao: mùa đông lạnh, có sương muối; mùa mưa từ khoảng tháng 4 đến tháng 9, đường đất dễ sạt trượt.

Lịch sử

Ba xã Co Mạ, Co Tòng, Pá Lông thuộc vùng Mường Muổi — tên cổ của Thuận Châu trong cách gọi của người Thái — và chung các mốc hành chính của huyện: tỉnh Vạn Bú (1895), tỉnh Sơn La (1904), tỉnh Lai Châu sau chiến dịch Tây Bắc 1952, trở về Sơn La tháng 2/1954, Khu tự trị Thái – Mèo (1955), huyện Thuận Châu tỉnh Sơn La (1962).

Danh sách xã năm 2002 của huyện Thuận Châu có đủ ba xã. Năm 2017, tỉnh bổ sung đoạn Sông Mã – Nậm Ty – Chiềng Phung – Co Mạ dài 50 km vào Đường tỉnh 113, nối vùng Co Mạ với huyện Sông Mã; sau điều chỉnh năm 2021, tuyến dài 89,5 km, điểm cuối tại Km 8+980 Đường tỉnh 108 thuộc Co Mạ.

Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1681/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ ba xã Co Tòng, Pá Lông và Co Mạ thành xã Co Mạ, hoạt động từ 1/7/2025, cùng ngày cấp huyện kết thúc hoạt động theo Nghị quyết 203/2025/QH15.

Dân cư và xã hội

Dân số 14.560 người, chia thành 33 bản: Cát, Chả Lạy A, Chả Lạy B, Chống Khoa, Co Cài, Co Mạ, Co Nghè, Co Nhừ, Co Tòng, Cửa Rừng, Há Khúa, Hát Xiến, Hua Dấu, Hua Ngáy, Huổi Dên, Mớ, Nong Vai, Pá Ẩu, Pá Cháo A, Pá Cháo B, Pá Hốc, Pá Ný, Pha Khuông, Po Mậu, Sấu Mê, Thẳm Xét, Tinh Lá, Tìa Là, Tịa, Tịa Tậu, Từ Sáng, Xá Nhá A, Xá Nhà B.

Các nguồn tra được chưa có số liệu dân tộc riêng cho xã; ở cấp huyện Thuận Châu cũ, người Thái chiếm khoảng bảy phần mười dân số, người Mông là cộng đồng lớn thứ hai, tiếp đến người Kinh, Kháng, La Ha, Khơ Mú.

Năm 2025, xã tổ chức tuyển dụng viên chức sự nghiệp giáo dục cho các trường trên địa bàn sau sắp xếp.

Kinh tế

Như các xã vùng cao khác của Thuận Châu cũ, kinh tế dựa vào nông – lâm nghiệp: lúa ở các thung lũng hẹp, ngô và lúa nương trên đất dốc, chăn nuôi đại gia súc, cùng khoanh nuôi, bảo vệ rừng. Trên địa bàn vùng Thuận Châu cũ, cà phê chè là cây hàng hóa chủ lực, các xã lân cận như Long Hẹ, Mường Bám đang mở rộng diện tích với giống mới.

Giao thông là điều kiện then chốt cho kinh tế vùng: trục Đường tỉnh 108 – Đường tỉnh 113 giúp nông sản của Co Mạ đi về trung tâm Thuận Châu ở phía bắc và về Sông Mã ở phía nam.

Văn hóa

Đời sống văn hóa đa dạng theo thành phần dân tộc của vùng: văn hóa Thái với ruộng nước, nhà sàn, xòe (Nghệ thuật Xòe Thái — di sản UNESCO năm 2021, có Thuận Châu trong địa bàn thực hành), bên cạnh phong tục của đồng bào Mông và các dân tộc khác ở các bản vùng cao.

Các nguồn tra được chưa ghi nhận di tích được xếp hạng trên địa bàn xã. Di tích gần nhất là tháp Mường Bám (di tích quốc gia) ở xã Mường Bám phía tây.

Giao thông

Đường tỉnh 108 bắt đầu từ Km 356 Quốc lộ 6 ở trung tâm Thuận Châu, chạy về phía nam tới Co Mạ. Đường tỉnh 113 (Nà Ớt – Sông Mã – Co Mạ) có điểm cuối tại Km 8+980 Đường tỉnh 108 thuộc Co Mạ; đoạn Sông Mã – Nậm Ty – Chiềng Phung – Co Mạ (50 km) được bổ sung vào tuyến năm 2017.

Hành chính

Địa chỉ ghi dạng “Bản …, xã Co Mạ, tỉnh Sơn La”; người dân các xã cũ Co Tòng, Pá Lông nay ghi xã Co Mạ. Thủ tục hành chính giải quyết tại UBND xã, trụ sở bản Co Mạ.

Bản đồ Xã Co Mạ

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Co Mạ được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1681/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Thuận Châu trước đây

• Xã Bình Thuận 17.128
• Xã Chiềng La 20.373
• Xã Long Hẹ 8.473
• Xã Muổi Nọi 15.633
• Xã Mường Bám 10.731
• Xã Mường É 14.858
• Xã Mường Khiêng 24.570
• Xã Nậm Lầu 18.095
• Xã Thuận Châu 46.958