Xã Mai Sơn

Tổng quan

Mai Sơn là một xã của tỉnh Sơn La, hình thành từ vùng lõi của huyện Mai Sơn cũ: thị trấn Hát Lót — huyện lỵ từ năm 1977 — cùng hai xã Hát Lót và Cò Nòi. Từ ngày 1/7/2025, khi cấp huyện chấm dứt hoạt động, đơn vị này được đặt chính tên của huyện cũ.

Xã rộng 164,4 km², dân số 52.361 người, mật độ khoảng 318 người/km². Theo danh mục sắp xếp năm 2025, đây là đơn vị cấp xã đông dân nhất tỉnh Sơn La, đông hơn cả phường Tô Hiệu ở trung tâm tỉnh. Trụ sở xã đặt tại Tiểu khu 4. Theo trang thông tin của xã, địa bàn có 67 thôn, bản, tiểu khu; trong đó có nhiều tiểu khu kế thừa cách gọi của thị trấn Hát Lót cũ.

Hai điểm nhận diện lớn của xã là Ngã ba Cò Nòi — di tích lịch sử cấp quốc gia gắn với tuyến tiếp tế cho Chiến dịch Điện Biên Phủ — và vị trí nằm trên rìa cao nguyên Nà Sản, nơi thị trấn Hát Lót từng là trung tâm hành chính, thương mại của cả huyện.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: tên xã mới không trùng với tên bất kỳ đơn vị nào trong ba đơn vị hợp thành (Hát Lót, Cò Nòi). Đây là tên của huyện Mai Sơn cũ, được chuyển cho xã chứa huyện lỵ. Tên Mai Sơn có lịch sử khá dài: một bài trên Báo Sơn La dẫn Lịch sử Đảng bộ xã Mường Chanh, ghi rằng năm 1943 Mường Chanh thuộc “Châu Mai Sơn”; sau năm 1945, khi bỏ cấp châu, phủ, đơn vị này thành huyện Mai Sơn gồm 17 xã.

Phân tích Hán Việt: “Mai Sơn” đọc như một tên Hán Việt hai chữ. Âm sơn gần như chắc là 山 — núi. Âm mai có nhiều chữ: thường gặp nhất trong địa danh là 梅 (cây mai, hoa mai), ngoài ra còn 枚 và nhiều chữ khác (tra âm “mai”). Chưa tìm được văn bản gốc ghi tên châu bằng chữ Hán, nên không thể khẳng định chữ nào; nếu là 梅山 thì nghĩa đen là “núi mai”. Cũng chưa có nguồn đáng tin giải thích vì sao vùng này mang tên Mai Sơn, nên ở đây không nêu một cách giải nghĩa nào.

Tên các đơn vị cũ: Hát Lót và Cò Nòi là địa danh gốc tiếng Thái; nghĩa của từng tên chưa có nguồn giải thích thống nhất. Từ điển Wiki Ngôn Ngữ có mục “Cò Nòi” ghi đây là địa danh thuộc Mai Sơn. Sau sắp xếp, tên Cò Nòi vẫn còn trong tên bản và tên di tích Ngã ba Cò Nòi.

Trùng tên: trong danh mục xã phường mới, “Mai Sơn” là tên duy nhất. Trước năm 2025 từng có các xã Mai Sơn ở Nghệ An, Ninh Bình, Yên Bái; nay các xã đó đã nhập vào đơn vị khác, nhưng khi tra tài liệu cũ cần phân biệt với huyện Mai Sơn (Sơn La).

Địa lý

Xã nằm ở phần trung tâm vùng Mai Sơn cũ, trên trục quốc lộ 6 từ Hà Nội lên thành phố Sơn La. Theo Wikipedia tiếng Việt, Mai Sơn giáp Chiềng Mung ở phía bắc, Yên Sơn ở phía nam, Tà Hộc và Yên Châu ở phía đông, Chiềng Mai và Phiêng Pằn ở phía tây.

Phần phía bắc xã thuộc cao nguyên Nà Sản. Báo Sơn La mô tả cao nguyên này rộng khoảng 20 km², trải trên các xã cũ Mường Bon, Hát Lót, Chiềng Mung và Chiềng Mai, đất bazan, từng được quy hoạch trồng chè, cà phê, mía. Số liệu khí hậu đo tại trạm Cò Nòi (độ cao khoảng 704 m) cho lượng mưa năm khoảng 1.290 mm, tập trung từ tháng 5 đến tháng 9; mùa đông khô, lạnh.

Địa bàn không thuần là thung lũng: tháng 10/2026 báo địa phương ghi nhận đá lăn từ một trận động đất có tâm chấn ở khu vực Tà Hộc rơi vào nhà dân tại tiểu khu 17 xã Mai Sơn — dấu hiệu sườn đồi dốc xen kẽ các khu dân cư.

Lịch sử

Vùng Hát Lót – Cò Nòi thuộc châu Mai Sơn thời Pháp thuộc, sau năm 1945 thuộc huyện Mai Sơn. Trong danh sách 17 xã của huyện sau năm 1945 đã có tên Hát Lót và Cò Nòi.

Kháng chiến chống Pháp

Ngã ba Cò Nòi là giao điểm của đường 13 từ căn cứ địa Việt Bắc sang và đường 41 (nay là quốc lộ 6) từ đồng bằng lên. Báo Sơn La viết rằng trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, mọi đoàn chi viện người, vũ khí, lương thực đều phải qua đây, nên ngã ba trở thành trọng điểm đánh phá của không quân Pháp; Đại tướng Võ Nguyên Giáp gọi nơi này là “một cửa ải, tất cả những người ra trận đều phải vượt qua”. Hơn 100 thanh niên xung phong hy sinh tại nút giao này. Trước đó, trong Chiến dịch Tây Bắc cuối năm 1952, quân Pháp từng rút về Cò Nòi rồi co cụm ở Nà Sản.

Hành chính

Ngày 15/11/1968 lập thị trấn nông trường Tô Hiệu trong vùng. Ngày 13/4/1977, thị trấn Hát Lót được thành lập từ một phần xã Hát Lót và trở thành huyện lỵ Mai Sơn. Năm 1999, thị trấn nông trường Tô Hiệu giải thể, đất đai nhập vào các xã Hát Lót, Chiềng Mung, Mường Bon, Cò Nòi và thị trấn Hát Lót. Năm 2008, một phần xã Hát Lót (2.812,68 ha, 3.815 nhân khẩu) được tách để cùng một phần xã Tà Hộc lập xã Nà Bó. Ngày 16/11/2018, thị trấn Hát Lót được công nhận đô thị loại IV; xã Hát Lót đạt chuẩn nông thôn mới năm 2018 và nông thôn mới nâng cao năm 2024.

Ngày 16/6/2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết 1681/NQ-UBTVQH15, sắp xếp thị trấn Hát Lót, xã Hát Lót và xã Cò Nòi thành xã Mai Sơn; xã hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư và xã hội

Với 52.361 người, Mai Sơn là đơn vị cấp xã đông dân nhất Sơn La. Mật độ hơn 300 người/km² — gấp khoảng ba lần mức bình quân của tỉnh — phản ánh việc ba đơn vị hợp thành là vùng huyện lỵ và vùng ven trục quốc lộ.

Trang thông tin của xã nêu sáu dân tộc chính cùng sinh sống: Kinh, Thái, Mường, Mông, Khơ Mú và Hoa. Riêng xã Hát Lót cũ, năm 2024 có 2.657 hộ, 10.960 nhân khẩu thuộc năm dân tộc Thái, Kinh, Mường, Mông, Khơ Mú. Ở cấp huyện cũ, Wikipedia ghi người Thái chiếm khoảng 55,6% và người Kinh khoảng 30,5% dân số.

Là huyện lỵ cũ, khu vực này có mạng lưới trường học các cấp, cơ sở y tế và các cơ quan khu vực.

Kinh tế

Kinh tế xã kết hợp thương mại – dịch vụ vùng huyện lỵ cũ với nông nghiệp hàng hóa trên cao nguyên Nà Sản. Báo Sơn La cho biết người dân hai xã cũ Hát Lót, Mường Bon trồng trên 1.000 ha mía, sản lượng khoảng 80.000 tấn mỗi vụ, cung cấp cho Công ty cổ phần Mía đường Sơn La — doanh nghiệp có vùng nguyên liệu tập trung ở Mai Sơn và Yên Châu, dây chuyền thiết kế 5.200 tấn mía/ngày. Ở xã Hát Lót cũ, các mô hình chăn nuôi gia súc nhốt chuồng, nuôi lợn, trồng xoài, nhãn ghép được báo chí nêu; thu nhập bình quân năm 2024 đạt trên 55 triệu đồng/người.

Cao nguyên Nà Sản còn là vùng cà phê và cây ăn quả lớn của tỉnh; vùng này thu hút các cơ sở chế biến như Công ty cổ phần cà phê Phúc Sinh, Nhà máy tinh bột sắn Mai Sơn và Trung tâm chế biến rau quả Doveco Sơn La (theo Báo Sơn La). Theo một bài báo về chè Phiêng Cằm, cơ sở chính của Công ty cổ phần Chè Sơn La — nơi tinh chế, đóng gói chè — đặt tại xã Mai Sơn. Xã cũng đang triển khai dự án nhà máy Dream Plastic Mai Sơn và Dự án CT03 đi qua địa bàn Mai Sơn và Chiềng Mung.

Văn hóa và di tích

Khu di tích lịch sử Ngã ba Cò Nòi là di tích tiêu biểu nhất. Năm 2000, Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và tỉnh Sơn La khởi công Đài tưởng niệm liệt sĩ Thanh niên xung phong trên diện tích 20.000 m², khánh thành ngày 7/5/2002. Năm 2004 khu di tích được xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia. Khu tưởng niệm tâm linh giai đoạn I khánh thành năm 2021; giai đoạn II (khởi công 28/7/2025) có Tháp tâm linh cao 20,07 m, khánh thành ngày 18/5/2026, trong khuôn viên quy hoạch hơn 10,5 ha. Ngã ba Cò Nòi còn đi vào thơ của nhiều tác giả Sơn La như Trần Nguyên Mỹ, Kiều Duy Khánh.

Đời sống văn hóa của các bản Thái giữ nhà sàn, hát khắp, múa xòe — nghệ thuật Xòe Thái được UNESCO ghi danh năm 2021, trong đó Sơn La là một trong bốn tỉnh có di sản. Gần đây, xã tham gia quảng bá Lễ hội Cà phê Sơn La lần thứ hai (2026).

Giao thông

Quốc lộ 6 chạy dọc xã, nối với thành phố Sơn La ở phía tây bắc và Yên Châu, Mộc Châu ở phía đông nam. Theo Wikipedia, vùng Mai Sơn cũ còn có quốc lộ 6C, quốc lộ 37 và quốc lộ 4G đi qua, cùng tuyến cao tốc Hà Nội – Hòa Bình – Sơn La – Điện Biên đang được chuẩn bị đầu tư. Sân bay Nà Sản, nằm ở xã Chiềng Mung liền kề, đã ngừng khai thác dân dụng từ năm 2004 và đang trong giai đoạn chuẩn bị đầu tư lại.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: …, xã Mai Sơn, tỉnh Sơn La — không còn “thị trấn Hát Lót, huyện Mai Sơn”. Thủ tục hành chính thực hiện tại Trung tâm phục vụ hành chính công của xã; một số thủ tục nộp trực tuyến qua Cổng dịch vụ công.

Bản đồ Xã Mai Sơn

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Mai Sơn được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1681/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Mai Sơn trước đây

• Xã Chiềng Mai 23.786
• Xã Chiềng Mung 27.797
• Xã Chiềng Sung 14.171
• Xã Mường Chanh 11.275
• Xã Phiêng Cằm 14.459
• Xã Phiêng Pằn 24.685
• Xã Tà Hộc 13.692