Xã Cô Ba

Tổng quan

Xã Cô Ba của tỉnh Cao Bằng mang tên theo bí danh của một người phụ nữ: bà Hoàng Thị Xía, người Mông, hoạt động cách mạng ở đây từ khoảng năm 1941.

Xã mới gồm xã Cô Ba và xã Thượng Hà của huyện Bảo Lạc cũ, rộng 134,52 km², có 8.397 người, mật độ khoảng 62 người/km². Trụ sở xã đặt tại xóm Phiêng Sáng. Đây là xã biên giới phía bắc, dòng sông Gâm từ Trung Quốc chảy vào đất Việt qua địa phận xã trước khi xuống thung lũng Bảo Lạc.

Một điểm đáng chú ý: trong dự thảo đề án sắp xếp của tỉnh (tháng 4/2025), xã mới dự kiến mang tên Thượng Hà, đặt trụ sở ở Thượng Hà; tên chính thức trong Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 cuối cùng là Cô Ba.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Cô Ba cũ. Theo trang thông tin của xã, vùng đất này trước Cách mạng Tháng Tám có tên là Nặm Quét, một xã thuộc tổng Nam Quang, châu Bảo Lạc. Khoảng năm 1941, bà Hoàng Thị Xía — người Mông quê ở xã Hồng An (nay thuộc xã Xuân Trường) — vào Nặm Quét hoạt động cách mạng, lấy bí danh là Cô Ba, và có nhiều đóng góp cho phong trào ở địa phương. Năm 1946, xã Nặm Quét được đổi tên thành Cô Ba theo bí danh của bà; từ đó tên xã không đổi.

Không phải tên Hán Việt. “Cô Ba” là một cách gọi người trong tiếng Việt, được dùng làm bí danh; vì vậy không nên phân tích theo chữ Hán. Tên cũ Nặm Quét là tên gốc Tày – Nùng: “nặm” (nắm) là nước — một trong các yếu tố hay gặp trong địa danh Tày như nà (ruộng), khuổi (suối), pác (cửa), theo mục từ Thái Nguyên trên Wikipedia tiếng Việt; “quét” là phần tên riêng, chưa tìm được nguồn giải thích nghĩa. Đồn biên phòng đóng trên địa bàn, lập năm 1959, ban đầu cũng mang tên Nặm Quét, sau mới đổi theo tên xã.

Tên Thượng Hà. Thượng Hà là tên Hán Việt, được Wikipedia tiếng Trung ghi là 上河: 上 (thượng: phía trên) và 河 (hà: sông), nghĩa đen là “sông phía trên”; chưa có tư liệu địa phương giải thích lý do đặt tên. Tên này không còn là tên hành chính ở Cao Bằng; cả nước hiện còn một xã Thượng Hà khác ở tỉnh Lào Cai.

Tên Cô Ba gắn với một lớp địa danh đặc trưng của vùng Bảo Lạc: nhiều xã được đặt hoặc đổi tên sau 1945 theo bí danh, tên người hoạt động cách mạng — như Xuân Trường (liệt sĩ Hoàng Văn Nhủng), Đức Hạnh (nay thuộc Cốc Pàng) hay Sơn Lộ.

Trùng tên: cả nước chỉ có một xã Cô Ba.

Địa lý

Theo đề án sắp xếp, xã giáp Trung Quốc ở phía bắc, Khánh Xuân ở phía đông, Cốc Pàng ở phía tây và Bảo Lạc ở phía nam. Riêng phần Cô Ba cũ có khoảng 10 km biên giới với 12 cột mốc, đối diện xã Bách Nam thuộc huyện Nà Po (Quảng Tây).

Sông Gâm chảy qua địa bàn khoảng 12 km, qua các xóm Nà Rào, Nà Tao, làm ranh giới tự nhiên với Khánh Xuân, rồi xuống Nà Sài (Thượng Hà cũ) và khu phố Bảo Lạc. Mùa khô lòng sông rộng 70–80 m, sâu 3–5 m; mùa lũ rộng tới 100–150 m, nước chảy xiết, có năm ngập hoa màu ven sông. Các suối Khuổi Giào, Khuổi Nuôm từ trên núi đổ ra sông Gâm.

Địa hình núi cao, độ cao từ khoảng 200 m ở ven sông lên 1.200 m ở đỉnh Ma Thiên Lĩnh, ngọn cao nhất của Cô Ba cũ. Khu vực Thượng Hà cũ có hệ thống hang động trong lòng dãy núi Lũng Nà. Khí hậu chia hai mùa; nhiệt độ trung bình 20–25°C, mùa đông có ngày xuống 0°C, sương mù từ tháng 9 đến tháng 2 âm lịch và có năm xuất hiện băng giá. Rừng xưa nhiều gỗ quý như lát, nghiến, lim, nay phần lớn là rừng trồng và rừng phục hồi sau giao đất giao rừng.

Lịch sử

Thời Lý – Trần, vùng Cô Ba thuộc châu Quảng Nguyên; thời Lê thuộc Tây đạo, rồi thừa tuyên Tuyên Quang; thời Nguyễn thuộc châu Bảo Lạc, tỉnh Tuyên Quang, đến năm 1891 châu Bảo Lạc lập lại dưới quyền người Pháp. Trước 1945, địa bàn là xã Nặm Quét của tổng Nam Quang. Năm 1945, Nặm Quét cùng một số xã khác của Bảo Lạc giành chính quyền; năm 1946 đổi tên thành Cô Ba.

• 10/6/1981 — Quyết định 245-CP của Hội đồng Chính phủ tách mười xóm của xã Cô Ba (Già Mò, Cốc Thốc, Bó Vài, Nà Quằng, Nà Viềng, Khuổi Pựt, Bản Chang, Ngàm Giàng, Phìn Sáng, Lũng Nà) nhập vào xã Thượng Hà. Từ đó Cô Ba còn mười xóm: Phiêng Sáng, Nà Lùng, Lũng Vầy, Phiêng Mòn, Ngàm Lồm, Nà Bốp, Nà Rào, Nà Tao, Nà Đôm, Khuổi Giào.
• 13/12/2007 — Nghị định 183/2007/NĐ-CP chuyển 215 ha và 162 người của Thượng Hà về thị trấn Bảo Lạc.
• 18/4/2025 — dự thảo đề án của tỉnh đề xuất nhập Cô Ba (72,50 km², 3.602 người) vào Thượng Hà, giữ tên Thượng Hà.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ hai xã Thượng Hà và Cô Ba thành xã Cô Ba, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Xã có 8.397 người. Theo số liệu đề án, phần Thượng Hà cũ đông hơn (khoảng 4.800 người) so với Cô Ba cũ (3.602 người). Trang thông tin xã ghi Cô Ba cũ có năm dân tộc cùng sinh sống: Nùng, Tày, Dao, Mông và Lô Lô.

Đồn Biên phòng Cô Ba cùng chính quyền xã giữ an ninh biên giới, vận động người dân bài trừ hủ tục, phòng chống buôn bán ma túy, buôn người qua biên giới. Trẻ em các xóm xa học bán trú; năm 2026 tỉnh khảo sát địa điểm xây một trường phổ thông dân tộc nội trú liên cấp tại xã.

Kinh tế

Kinh tế dựa vào nông – lâm nghiệp: lúa nước trên các thửa ruộng ven sông, suối; ngô, đậu trên nương; chăn nuôi trâu, bò, lợn, gia cầm; trồng và khoanh nuôi rừng. Vùng Bảo Lạc cũ nổi tiếng với nếp hương, mận máu, lê và các loại cá sông Gâm. Trước đây đường vào xã chỉ là lối mòn, hàng hóa chủ yếu thồ bằng ngựa; nay đã có đường ô tô từ trung tâm xã xuống khu phố Bảo Lạc và đường liên xã, đa số xóm có đường bê tông.

Văn hóa

Đời sống văn hóa là sự đan xen của các cộng đồng Tày – Nùng (hát then, lượn, lễ Lồng tồng xuống đồng đầu xuân), Mông, Dao và Lô Lô. Người dân xã thường tham gia các phiên chợ và lễ hội lớn của vùng tổ chức ở trung tâm Bảo Lạc, như chợ tình Phong Lưu vào tháng 3 và tháng 8 âm lịch.

Câu chuyện bà Hoàng Thị Xía và việc đổi tên Nặm Quét thành Cô Ba là một phần lịch sử địa phương, thường được kể trong các dịp giáo dục truyền thống. Hệ thống hang động trong dãy Lũng Nà được nhắc tới trong các bài giới thiệu du lịch của huyện Bảo Lạc cũ.

Giao thông

Đường tỉnh 217 từ khu phố Bảo Lạc chạy lên Cô Ba và kéo dài tới biên giới; trung tâm Cô Ba cũ cách khu phố Bảo Lạc khoảng 13 km. Mùa mưa lũ, các đoạn đường ven sông và sườn núi dễ sạt lở.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: xóm …, xã Cô Ba, tỉnh Cao Bằng. Người dân hai xã cũ Cô Ba và Thượng Hà làm thủ tục tại UBND xã Cô Ba (xóm Phiêng Sáng).

Bản đồ Xã Cô Ba

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Cô Ba được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Bảo Lạc trước đây

• Xã Bảo Lạc 10.889
• Xã Cốc Pàng 10.134
• Xã Hưng Đạo 9.354
• Xã Huy Giáp 7.373
• Xã Khánh Xuân 6.563
• Xã Sơn Lộ 5.578
• Xã Xuân Trường 5.669