Xã Huy Giáp

Tổng quan

Xã Huy Giáp của tỉnh Cao Bằng nằm trên đoạn đường đèo nối vùng Nguyên Bình với thung lũng Bảo Lạc, nơi sông Neo bắt đầu đổ dốc xuống phía bắc. Việc hợp nhất năm 2025 thực chất ghép lại hai nửa của một xã: năm 1985, xã Huy Giáp từng được chia thành Huy Giáp và Đình Phùng; nay hai xã lại về chung một tên.

Xã rộng 133,76 km², có 7.373 người, mật độ khoảng 55 người/km². Trụ sở đặt tại UBND xã Huy Giáp cũ (xóm Lũng Pán). Theo đề án sắp xếp, phần Đình Phùng cũ rộng 57,38 km² với 3.288 người.

Huy Giáp là vùng núi cao, nhiều đèo dốc người dân gọi là “cổng trời”; ở đây có nhà máy thủy điện Nà Han trên sông Neo.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Huy Giáp. Theo trang thông tin của xã, năm 1945 xã Huy Giáp được thành lập gồm ba thôn: Trung Bắc (Pác Lũng), Huy Giáp (Bản Chồi) và Đình Phùng (Bản Miỏng). Như vậy cả hai tên Huy Giáp và Đình Phùng ban đầu là tên thôn, mỗi tên đi kèm một tên bản bằng tiếng địa phương; khi lập xã, tên thôn Huy Giáp được dùng cho cả xã, và năm 1985 tên thôn Đình Phùng trở thành tên xã mới tách ra. Đợt sắp xếp 2025 khép lại vòng tách – nhập đó bằng việc giữ tên Huy Giáp.

Chữ Hán. Wikipedia tiếng Trung ghi tên xã là 徽甲 và tên Đình Phùng là 亭馮. Theo nghĩa thông dụng, 徽 (huy) là dấu hiệu, huy hiệu, còn 甲 (giáp) là can đầu trong mười can, cũng có nghĩa áo giáp; 亭 (đình) là cái đình, nhà nghỉ chân, còn 馮 (phùng) là một họ người. Đây là cách ghi của từ điển bách khoa nước ngoài, không phải văn bản gốc; chưa tìm được tư liệu địa phương giải thích vì sao các thôn mang những tên này, nên không thể suy ra nghĩa của địa danh từ chữ Hán.

Tên bản địa. Bản Chồi, Bản Miỏng, Pác Lũng là tên gốc Tày – Nùng. Theo mục từ Thái Nguyên trên Wikipedia tiếng Việt, “pác” trong địa danh Tày có nghĩa là cửa; Wikipedia tiếng Việt cũng ghi đèo Pắc Lũng trên quốc lộ 34 cũ được đặt theo tên bản Pắc Lũng.

Trùng tên: cả nước chỉ có một xã Huy Giáp.

Địa lý

Theo đề án sắp xếp, xã giáp Ca Thành (vùng Nguyên Bình cũ) và Thanh Long ở phía đông; Hưng Đạo ở phía tây; Sơn Lộ và tỉnh Thái Nguyên ở phía nam; Khánh Xuân và Xuân Trường ở phía bắc.

Độ cao trung bình khoảng 770 m. Các núi cao gồm Mồ San (1.488 m) và Vi Ba — còn gọi Phja Phần — cao khoảng 1.200 m, sườn núi trồng thông từ năm 1979. Những con đèo Pác Trà, Pác Lũng, Lũng Cắm, Nặm Cốp xoáy trôn ốc, sương mù dày, được người dân gọi là cổng trời.

Sông Neo bắt nguồn từ vùng Nộc Xoa, Nà Mèo (xã Ca Thành), chảy qua Đình Phùng, hợp với suối Nặm Pắt rồi về Bản Ngà — nơi có đập thủy điện Nà Han — dài khoảng 9 km trên địa phận xã trước khi ra Nà Tồng (Hưng Đạo). Ngoài ra có các suối Phiêng Pảng, Khuổi Kiến, Lũng Lài. Sông suối có lũ mùa mưa, cạn mùa khô.

Khí hậu lục địa miền núi cao, biên độ nhiệt lớn: nắng nóng tháng 5–8, rét buốt từ tháng 11 đến tháng 4; nhiệt độ trung bình khoảng 20°C, cao nhất 32°C, thấp nhất có thể dưới 0°C, nhiều năm có băng tuyết. Lượng mưa trung bình khoảng 1.650 mm/năm, thuộc vùng mưa nhiều của tỉnh.

Lịch sử

Trước Cách mạng Tháng Tám, châu Bảo Lạc có hai tổng là Nam Quang và Mông Ân. Địa bàn Huy Giáp ngày nay khi đó thuộc hai xã của tổng Nam Quang: một phần thuộc xã Ân Quang (vùng nay là Phan Thanh, Khánh Xuân, Xuân Trường, Hồng An), một phần thuộc xã Yên Lạc (vùng nay là Đình Phùng, Sơn Lộ, Hưng Đạo). Theo trang thông tin xã Sơn Lộ, người Pháp đã xây nhà máy thủy điện Nà Han và kéo điện tới đồn Pháp ở Pù Mô.

• 1945 — lập xã Huy Giáp gồm ba thôn Trung Bắc, Huy Giáp, Đình Phùng; cùng năm, các địa bàn thuộc Huy Giáp ngày nay giành chính quyền cách mạng.
• 19/8/1985 — Quyết định 221/CT-HĐBT của Hội đồng Bộ trưởng chia Huy Giáp thành hai xã Huy Giáp và Đình Phùng; xã Huy Giáp còn 7.638,77 ha với 2.505 nhân khẩu.
• 9/9/2019 — Nghị quyết 27/NQ-HĐND của tỉnh sáp nhập xóm; Huy Giáp còn 9 xóm: Bản Ngà, Cốc Sỳ, Lũng Cắm, Lũng Pán, Lũng Pèng, Nặm Cốp, Pác Lũng, Pác Trà, Phiêng Vàng.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 nhập Đình Phùng và Huy Giáp thành xã Huy Giáp, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Xã có 7.373 người. Riêng xã Huy Giáp cũ năm 2020 có 3.927 người, gồm người Dao Đỏ, Tày, Mông, Nùng và Kinh, trong đó đông nhất là người Dao, Tày và Mông, cư trú từ lâu đời. Các xóm phân tán trên sườn núi và các lũng, đường đi lại xa; xóm Lũng Pán là nơi đặt trụ sở xã; năm 2019 xóm Chợ Lũng Pán được nhập vào xóm này.

Kinh tế

Kinh tế chủ yếu là nông – lâm nghiệp: lúa, ngô; cây ăn quả ôn đới và cận nhiệt như lê, mận, đào, cam, quýt mác cọt; chăn nuôi gia súc, gia cầm; rừng thông trên núi Vi Ba. Thủy điện Nà Han trên sông Neo là công trình năng lượng của địa phương.

Văn hóa

Ba cộng đồng chính giữ những nét văn hóa riêng: người Dao Đỏ với lễ cấp sắc; người Tày với hát then, lượn, lễ Lồng tồng đầu xuân; người Mông với múa khèn. Trên các trang thông tin đã tra chưa ghi nhận di tích được xếp hạng trên địa bàn xã; người dân thường tham gia các lễ hội, phiên chợ lớn của vùng tổ chức ở trung tâm Bảo Lạc.

Giao thông

Huy Giáp là xã có nhiều tuyến đường lớn đi qua. Quốc lộ 34 cũ, nay là đường tỉnh 202, chạy qua xã khoảng 12 km theo hướng tây bắc – đông nam, trên tuyến có đèo Pắc Lũng. Đoạn quốc lộ 34 mới từ Bảo Lạc đi Tĩnh Túc được mở một phần theo thung lũng sông Neo, qua địa bàn xã khoảng 10 km. Ngoài ra có tỉnh lộ từ Bản Ngà lên vùng Hồng An dài khoảng 16 km. Trung tâm Huy Giáp cũ cách khu phố Bảo Lạc khoảng 41 km.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: xóm …, xã Huy Giáp, tỉnh Cao Bằng. Người dân hai xã cũ Huy Giáp và Đình Phùng làm thủ tục tại UBND xã Huy Giáp.

Bản đồ Xã Huy Giáp

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Huy Giáp được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Bảo Lạc trước đây

• Xã Bảo Lạc 10.889
• Xã Cô Ba 8.397
• Xã Cốc Pàng 10.134
• Xã Hưng Đạo 9.354
• Xã Khánh Xuân 6.563
• Xã Sơn Lộ 5.578
• Xã Xuân Trường 5.669