Xã Xuân Trường

Tổng quan

Đêm 4 rạng sáng 5/2/1945, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân đánh đồn Đồng Mu; tiểu đội trưởng Hoàng Văn Nhủng, bí danh Xuân Trường, hy sinh trong trận này và được ghi nhận là liệt sĩ đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Mười ba năm sau, bí danh của ông trở thành tên xã. Xã Xuân Trường ngày nay của tỉnh Cao Bằng gồm xã Xuân Trường và xã Hồng An của huyện Bảo Lạc cũ.

Xã rộng 122,92 km², có 5.669 người — mật độ khoảng 46 người/km², thưa nhất vùng Bảo Lạc cũ. Trụ sở đặt tại xóm Nà Đoỏng. Xã có khoảng 12,7 km biên giới với Trung Quốc.

Ngoài di tích Đồng Mu, Xuân Trường được biết tới nhờ con đèo “15 tầng” Khau Cốc Chà, hồ tự nhiên Thôm Lốm và mùa hoa lê trắng vào tháng Ba.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Xuân Trường cũ. Theo tư liệu của xã, trước Cách mạng Tháng Tám, vùng này thuộc xã Ân Quang, tổng Nam Quang, châu Bảo Lạc — xã Ân Quang khi đó bao trùm cả vùng nay là Phan Thanh, Khánh Xuân, Xuân Trường, Hồng An và một phần Huy Giáp. Năm 1958, bí danh Xuân Trường của liệt sĩ Hoàng Văn Nhủng (người Tày, quê xã Sóc Hà, châu Hà Quảng) được đặt cho xã để ghi nhớ người đã ngã xuống ngay trên đất này. Wikipedia tiếng Việt ghi Xuân Trường từng là tên một tổng thời Pháp; danh sách tổng – xã châu Bảo Lạc trên các trang thông tin xã trong vùng không có tổng này (chỉ có hai tổng Nam Quang và Mông Ân), nên bài theo tư liệu địa phương.

Chữ Hán. Bí danh này không có văn bản chữ Hán gốc; Wikipedia tiếng Trung ghi tên xã là 春長, tức xuân là 春 (mùa xuân, tuổi trẻ), trường là 長 (dài, lâu) — nghĩa đen “mùa xuân dài lâu”. Tổ hợp Xuân Trường còn là tên một huyện cũ của Nam Định, không liên quan đến xã này.

Tên Hồng An (xã cũ hợp nhập) là tên Hán Việt, an là 安 (yên ổn); Wikipedia tiếng Trung ghi là 鴻安, trong đó 鴻 (hồng) là chim hồng, nghĩa rộng là lớn lao. Hồng An là quê của bà Hoàng Thị Xía, người phụ nữ Mông có bí danh Cô Ba mà xã Cô Ba mang tên. Tên Đồng Mu — một xã cũ nhập vào Xuân Trường năm 1981 — là tên địa phương, chưa có nguồn giải nghĩa.

Trùng tên: tỉnh Ninh Bình cũng có một xã Xuân Trường; khi viết địa chỉ cần ghi kèm “tỉnh Cao Bằng”.

Địa lý

Phía bắc xã giáp hương Bách Nam và trấn Bình Mãng thuộc huyện Nà Po, thành phố Bách Sắc (Quảng Tây, Trung Quốc), với đường biên giới dài 12,713 km và 14 cột mốc (từ mốc 600 đến mốc 612/1). Phía đông giáp Cần Yên và Thanh Long (vùng Hà Quảng cũ), phía tây giáp Khánh Xuân, phía nam giáp Huy Giáp.

Xã nằm trên vùng núi trung bình, độ cao phổ biến 800–1.200 m. Địa hình là núi đá vôi dốc đứng xen núi đất và các thung lũng nhỏ, nghiêng theo hướng tây nam – đông bắc, nhiều hang động và khe suối; các núi được nhắc tên có Lũng Tình, Nà Tếch, Phia Hua, Ké Eng. Hồ Thôm Lốm là hồ tự nhiên trên núi. Nguồn nước tưới hạn chế là khó khăn lớn của sản xuất. Khí hậu mát quanh năm, mùa đông lạnh, hợp với cây lê, mận.

Lịch sử

Từ cuối thế kỷ XIX đến 1945, địa bàn Xuân Trường ngày nay gồm vùng xã Ân Quang, trong đó có Đồng Mu, thuộc châu Bảo Lạc. Người Pháp dựng đồn Đồng Mu trên một gò đất nổi giữa cánh đồng hai xóm Nà Đoỏng và Bản Thán; theo hồi ký của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, đồn này “rắn” hơn Phai Khắt và Nà Ngần, xây bằng đá, có lô cốt và lỗ châu mai.

Vùng này từng là chiến trường của khởi nghĩa Nông Văn Vân: căn cứ Ngọc Mạo của nghĩa quân, theo Wikipedia tiếng Việt, chính là Đồng Mu ngày nay; năm 1835, khi bị ba đạo quân triều Nguyễn truy đuổi, Nông Văn Vân lẩn trốn ở xã Ân Quang rồi chạy vào rừng Thẩm Pát gần Ngọc Mạo; ngày 11/3/1835 quân triều vây đốt rừng và báo rằng ông đã chết cháy trong đó.

Sau hai trận Phai Khắt, Nà Ngần, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân hành quân về Bảo Lạc, đánh đồn Đồng Mu từ 11 giờ đêm 4/2 đến 3 giờ sáng 5/2/1945, diệt nhiều lính địch, thu 5 khẩu súng và đạn dược. Ngày 15/4/1945, chi bộ cộng sản đầu tiên của châu Bảo Lạc ra đời tại hang Trông Nhìa Hậu, xóm Lũng Sâu, nay thuộc vùng Hồng An cũ.

• 1958 — xã Ân Quang mang tên Xuân Trường.
• 10/6/1981 — Quyết định 245-CP sáp nhập xã Đồng Mu vào xã Xuân Trường.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 nhập xã Hồng An (41,23 km², 1.204 người theo đề án) vào xã Xuân Trường, hoạt động từ 1/7/2025.
• 1/7/2026 — sau sắp xếp lại xóm, xã còn 10 xóm.

Dân cư – xã hội

Theo trang thông tin xã, sau khi sắp xếp xóm (1/7/2026) Xuân Trường có 10 xóm, 1.062 hộ, 5.672 nhân khẩu — gần khớp với con số 5.669 người dùng khi lập xã. Đồng bào Tày, Nùng, Dao, Mông cùng sinh sống; người Tày, Nùng ở nhà sàn gỗ lợp ngói trong thung lũng, người Mông ở nhà đất, bếp đặt đầu hồi quay về hướng mặt trời mọc. Trên địa bàn có các điểm nhóm đạo Tin Lành sinh hoạt theo quy định.

Đồn Biên phòng Xuân Trường đóng trên địa bàn, phối hợp với chính quyền quản lý đường biên, cột mốc. Câu lạc bộ hát then, đàn tính được lập ở xóm Bản Chuồng.

Kinh tế

Kinh tế chủ yếu là trồng trọt và chăn nuôi: lúa, ngô, đậu đỗ, hoa màu; trâu, bò, lợn, gia cầm. Những năm gần đây người dân chuyển sang các cây có giá trị hơn như quế, hồi, dầu sở, sắn. Xuân Trường nổi tiếng với gạo nếp hương và mận máu, cùng những vườn lê lâu năm.

Hợp tác xã Phương Anh tại xã có ba sản phẩm OCOP ba sao (2021): tinh dầu Phjắc Chặc — chưng cất từ lá một loài cây gỗ mọc trên núi đá cao trên 1.000 m, theo cổng thông tin huyện chỉ có ở Bảo Lạc, lá được dùng làm gia vị cho thịt nướng, canh măng chua; trà cao Xỏm Đeng (chàm tía); và trà cao khổ qua rừng. Du lịch đang hình thành quanh Khau Cốc Chà, hoa lê, hồ Thôm Lốm và di tích Đồng Mu.

Văn hóa

Di tích lịch sử quốc gia đồn Đồng Mu là điểm đến về nguồn quan trọng của tỉnh. Gần đó, hang Trông Nhìa Hậu (Hồng An cũ) gắn với sự ra đời của chi bộ đảng đầu tiên ở Bảo Lạc.

Lễ hội truyền thống của người Tày, Nùng gồm lễ quét đồng (quét tổng) và lễ xuất hành (xuất heng) ngày rằm tháng Giêng, có nghi thức tung còn đón bà bụt, hát then; sau phần lễ là hát lượn cọi, múa võ, tung còn. Văn nghệ dân gian có phong slư, nàng ơi, pựt lằn. Từ năm 2024, huyện cũ tổ chức Ngày hội văn hóa dân tộc Mông – Mùa hoa lê tại trung tâm xã (lần đầu ngày 9–10/3/2024). Món ăn quen thuộc: mèn mén của người Mông, lạp sườn của người Tày.

Du lịch

Đèo Khau Cốc Chà bám vách núi Cốc Trà, dài khoảng 2,5 km nhưng có 14 khúc cua tay áo, tạo thành “15 tầng” dốc. Theo người dân, con đường có từ thời Pháp, khi ấy chỉ rộng chừng 40 cm; từ năm 2009 tỉnh mở rộng mặt đường lên 5 m và rải nhựa. Điểm ngắm toàn cảnh trên đỉnh Pác Thốc do một gia đình địa phương phát quang, đổ bê tông. Bộ Giao thông vận tải sau đó cho phép đầu tư khoảng 39 tỷ đồng để xử lý các điểm nguy hiểm trên đèo.

Tháng Ba, hoa lê nở trắng các thung lũng; cuối xuân là hoa mộc miên và hoa mắc cọt trên các triền đồi.

Giao thông

Theo trang thông tin xã, quốc lộ 4A chạy qua địa bàn khoảng 19 km; đường tỉnh 215A dài khoảng 7,6 km; ngoài ra có 11 tuyến đường xóm, liên xóm dài khoảng 40 km. Trung tâm xã cách khu phố Bảo Lạc khoảng 21 km.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: xóm …, xã Xuân Trường, tỉnh Cao Bằng. Người dân hai xã cũ Xuân Trường và Hồng An làm thủ tục tại UBND xã Xuân Trường (xóm Nà Đoỏng).

Bản đồ Xã Xuân Trường

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Xuân Trường được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Bảo Lạc trước đây

• Xã Bảo Lạc 10.889
• Xã Cô Ba 8.397
• Xã Cốc Pàng 10.134
• Xã Hưng Đạo 9.354
• Xã Huy Giáp 7.373
• Xã Khánh Xuân 6.563
• Xã Sơn Lộ 5.578