Xã Bảo Lạc

Tổng quan

Xã Bảo Lạc là trung tâm cũ của miền tây tỉnh Cao Bằng: suốt nhiều thập niên, thị trấn Bảo Lạc là huyện lỵ của huyện Bảo Lạc, và trước đó là châu lỵ của châu Bảo Lạc — một trong những đơn vị hành chính lâu đời nhất của vùng thượng nguồn sông Gâm. Sau sắp xếp năm 2025, thị trấn này cùng hai xã Bảo Toàn và Hồng Trị hợp thành một xã mới mang lại đúng cái tên lịch sử ấy; trụ sở xã đặt tại trụ sở cũ của HĐND, UBND huyện Bảo Lạc.

Xã rộng 118,7 km², có 10.889 người, mật độ khoảng 92 người/km² — cao nhất trong bảy xã thuộc vùng Bảo Lạc cũ, vì phần lõi là khu phố huyện lỵ với chợ, trường học, bệnh viện và các cơ quan. Từ trung tâm tỉnh lên đây khoảng 134 km theo quốc lộ 34.

Điểm nhận diện của Bảo Lạc là khu phố nằm ở ngã ba sông Gâm – sông Neo, dinh thự cổ của dòng họ Nông (tri châu Bảo Lạc qua nhiều đời), phiên chợ tình Phong Lưu và chợ đêm Bảo Lạc — nơi người Mông, Dao, Lô Lô, Sán Chỉ từ các xã vùng cao xuống giao thương.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên lịch sử được giữ lại. Trong ba đơn vị hợp thành, thị trấn Bảo Lạc là nơi đặt trụ sở và cũng là đơn vị mang tên vùng lâu đời nhất, nên xã mới lấy tên Bảo Lạc. Hai tên Bảo Toàn và Hồng Trị không còn là tên hành chính. Như vậy, tên huyện cũ không mất đi mà chuyển sang một xã — giống trường hợp xã Bảo Lâm ở huyện bên cạnh.

Chữ Hán và nghĩa. Tên châu xưa được viết là 保樂. 保 (bảo) nghĩa là giữ gìn, che chở; 樂 (lạc) nghĩa là vui, yên vui — cùng chữ này khi đọc “nhạc” lại có nghĩa là âm nhạc. Ghép lại, Bảo Lạc thường được hiểu là “giữ được sự yên vui”. Cách viết 保樂 được ghi trong các mục từ về Nông Văn Vân (người “宣光保樂”, tức Bảo Lạc thuộc Tuyên Quang) và về thừa tuyên Tuyên Quang thời Lê Thánh Tông (có “保樂州”) trên Wikipedia tiếng Trung. Wikipedia tiếng Việt lưu ý phân biệt Bảo Lạc với Bảo Lộc (Lâm Đồng).

Tên này có từ bao giờ. Tên Bảo Lạc xuất hiện rất sớm: theo mục từ Cao Bằng trên Wikipedia tiếng Việt, năm 1084, sau đàm phán của sứ thần Lê Văn Thịnh, nhà Tống trả cho nhà Lý sáu huyện ki mi gồm Bảo Lạc, Luyện, Miêu (Pác Miêu), Đinh, Phóng, Cận — vùng đất nay là Bảo Lạc, Bảo Lâm. Theo tư liệu lịch sử của huyện, năm 1466, khi Lê Thánh Tông chia đất nước thành 12 đạo thừa tuyên, châu Bảo Lạc thuộc thừa tuyên Tuyên Quang; tài liệu của xã Lý Bôn còn ghi vùng này thời Lê sơ có lúc mang tên Định Châu trước khi gọi là châu Bảo Lạc. Năm 1835, sau khởi nghĩa Nông Văn Vân, vua Minh Mệnh bỏ châu Bảo Lạc, chia đất thành hai huyện Vĩnh Điện và Để Định; năm 1891 người Pháp lập lại châu Bảo Lạc. Từ đó tên Bảo Lạc tồn tại liên tục: tên châu thời phong kiến và thời Pháp, tên huyện sau Cách mạng Tháng Tám cho tới năm 2025, tên thị trấn huyện lỵ và nay là tên xã.

Tên các xã cũ. Wikipedia tiếng Trung ghi Bảo Toàn là 保全 (giữ được vẹn toàn), cùng chữ bảo với tên vùng, và Hồng Trị là 鴻治; chưa tìm được tài liệu địa phương giải thích lý do đặt hai tên này.

Trùng tên: cả nước chỉ có một xã Bảo Lạc, nhưng nên ghi rõ “tỉnh Cao Bằng” để khỏi lẫn với tên huyện cũ trong giấy tờ trước 2025.

Địa lý

Theo đề án sắp xếp của tỉnh, xã giáp Khánh Xuân ở phía đông, Lý Bôn ở phía tây, Hưng Đạo ở phía nam, Cốc Pàng và Cô Ba (khi lập đề án còn gọi Thượng Hà) ở phía bắc. Xã không có đường biên giới quốc gia.

Khu trung tâm nằm trong thung lũng nơi hai dòng sông gặp nhau. Sông Gâm từ Quảng Tây (Trung Quốc) chảy vào, qua Cô Ba rồi qua Bảo Lạc, sau đó đổi hướng tây nam xuống vùng Bảo Lâm cũ và sang Tuyên Quang. Cổng thông tin huyện ghi lưu lượng bình quân của sông khoảng 1.030 m³/giây và tốc độ dòng chảy mùa lũ có lúc trên 3 m/giây. Sông Neo bắt nguồn từ vùng núi Phja Oắc, chảy qua Huy Giáp, Hưng Đạo rồi đổ vào sông Gâm ngay giữa trung tâm xã; lòng sông rộng khoảng 30 m, nông, lưu lượng thất thường. Quanh khu phố là núi đất và núi đá; trên địa bàn xã Bảo Toàn cũ có hồ của một nhà máy thủy điện.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi, hai mùa rõ rệt: mùa mưa từ tháng 4 đến tháng 9, mùa khô từ tháng 10 đến tháng 3. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 22°C, mùa hè trong thung lũng có ngày trên 39°C; lượng mưa khoảng 1.276 mm/năm, ít hơn nhiều vùng khác của tỉnh.

Lịch sử

Vùng Bảo Lạc là đất các huyện động ki mi nằm giữa hai nước Lý – Tống, được nhà Tống trả về cho nhà Lý năm 1084; tư liệu của huyện ghi thời Lý – Trần đất này thuộc châu Quảng Nguyên; từ thời Lê đến đầu thời Nguyễn, châu Bảo Lạc thuộc trấn rồi tỉnh Tuyên Quang. Đây là quê hương của dòng họ Nông giữ chức thổ ty, tri châu qua nhiều đời (Nông Văn Bật từ giữa thế kỷ XVIII, rồi Nông Văn Liêm). Năm 1833, tri châu Nông Văn Vân bị truy nã vì là anh vợ Lê Văn Khôi và khởi binh, xưng Tiết chế Thượng tướng quân, đặt đại bản doanh ở Vân Trung — theo Wikipedia tiếng Việt chính là khu thị trấn Bảo Lạc ngày nay — cùng căn cứ Ngọc Mạo; nghĩa quân có lúc tới 6.000 người, lan ra Cao Bằng, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Lạng Sơn. Triều đình phải điều quân từ nhiều tỉnh, đến tháng 3/1835 mới dập tắt được, rồi xóa châu Bảo Lạc.

Năm 1891 châu được lập lại; dưới thời Pháp, Bảo Lạc từng là một tiểu quân khu của Đạo quan binh thứ hai Cao Bằng. Thập niên 1920, châu có hai tổng là Nam Quang và Mông Ân. Tháng 4/1945, chi bộ cộng sản đầu tiên của châu Bảo Lạc ra đời (tại hang Trông Nhìa Hậu, vùng Hồng An, nay thuộc xã Xuân Trường); sau Cách mạng Tháng Tám, châu Bảo Lạc chuyển thành huyện Bảo Lạc, lỵ sở vẫn ở khu phố ven sông. Năm 1975–1978 huyện thuộc tỉnh Cao Lạng, sau đó trở lại tỉnh Cao Bằng. Năm 2000, mười xã phía tây nam được tách lập huyện Bảo Lâm (Nghị định 52/2000/NĐ-CP).

• 13/12/2007 — Nghị định 183/2007/NĐ-CP mở rộng thị trấn Bảo Lạc thêm 304 ha của xã Hồng Trị và 215 ha của xã Thượng Hà (thị trấn đạt 1.103 ha, 3.447 người); cùng lúc tách 4.431 ha của Hồng Trị lập xã Kim Cúc.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ xã Bảo Toàn (65,58 km², 3.213 người theo đề án) và xã Hồng Trị (38,33 km², 3.616 người) vào thị trấn Bảo Lạc, lập xã Bảo Lạc, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Với 10.889 người, Bảo Lạc là xã đông dân nhất vùng Bảo Lạc cũ. Trang thông tin xã cho biết sau sắp xếp có 25 xóm, tổ dân phố và bảy dân tộc chính: Tày, Nùng, Kinh, Mông, Dao, Sán Chỉ và Lô Lô; người dân tộc thiểu số chiếm khoảng 99%. Vùng Bảo Lạc là một trong hai nơi ở Cao Bằng có người Lô Lô Đen cư trú (cùng vùng Bảo Lâm cũ), với khoảng 2.300 người — hơn một nửa số người Lô Lô cả nước.

Là huyện lỵ cũ, xã tập trung các trường và cơ sở y tế vốn phục vụ cả huyện Bảo Lạc; học sinh ở các xóm xa thường học bán trú.

Kinh tế

Khu trung tâm là đầu mối thương mại – dịch vụ của cả vùng: chợ phiên Bảo Lạc, các cửa hàng vật tư, ăn uống, nhà nghỉ phục vụ khách đi theo quốc lộ 34 giữa Cao Bằng và Hà Giang. Từ năm 2020, huyện cũ tổ chức chợ đêm Bảo Lạc, bán các món như thắng cố, thịt chua, bánh bò, bánh trứng kiến, bánh chưng đen, kèm hát dân ca các dân tộc.

Các xóm ven sông trồng lúa nước, ngô, đậu; vùng núi trồng ngô, chăn nuôi trâu bò, trồng rừng. Một số sản phẩm OCOP ba sao của huyện cũ được sản xuất trên địa bàn thị trấn Bảo Lạc cũ: nếp hương Bảo Lạc (công nhận 2020) — giống nếp hạt tròn, thơm, xôi để hai ba ngày vẫn dẻo — và hai loại cao chiết từ hà thủ ô đỏ và khoai sâm (2022). Trên địa bàn Bảo Toàn cũ có hồ thủy điện.

Văn hóa

Dinh thự họ Nông — do tri phủ Nông Hồng Tân dựng năm 1890, năm 1909 con rể dòng họ là Nông Quảng Tuyên (Nguyễn Đình Giai) xây thêm nhà gạch kết hợp kiến trúc phương Tây và địa phương. Nay còn một nhà chính và một cây dã hương cổ thụ; cổng thông tin huyện gọi đây là ngôi nhà cổ duy nhất của tỉnh. Di tích lịch sử, kiến trúc nghệ thuật cấp tỉnh (Quyết định 2606/QĐ-UBND ngày 30/12/2021). Dòng họ này gắn với các tên Nông Văn Bật, Nông Văn Liêm, Nông Văn Vân, Nông Hồng Thạc.

Cổng thông tin huyện cũ còn giới thiệu hai di tích cấp tỉnh khác: chùa Vân An, dựng từ thời Lê dưới chân núi Vân Trung, nhìn ra sông Neo, thờ công chúa Vân An cùng Ngọc Hoàng và Phật Bà Quan Âm, xếp hạng năm 2006; và miếu Quan Đế, xếp hạng năm 2006, trùng tu 2010–2018. Ngày mùng 9 tháng Giêng, lễ hội Lồng tồng (xuống đồng) mở ở cánh đồng Nà Chùa, phần lễ làm tại chùa Vân An; phần hội có tung còn, kéo co, gói bánh chưng đen, bánh lưng gù.

Chợ tình Phong Lưu họp hai phiên mỗi năm, tháng 3 và tháng 8 âm lịch, thu hút người Lô Lô, Sán Chỉ, Mông, Dao. Kho văn nghệ dân gian của vùng gồm lượn cọi, phong slư, hát then của người Tày, lượn nàng ơi của người Nùng, múa khèn Mông, múa trống Lô Lô, múa kỳ lân ở khu phố.

Giao thông

Quốc lộ 34 từ trung tâm tỉnh đi qua Nguyên Bình, theo thung lũng sông Neo xuống Bảo Lạc, rồi men bờ sông Gâm sang Bảo Lâm và Hà Giang. Từ trung tâm xã có đường tỉnh lên Cô Ba, Cốc Pàng ở biên giới, và đường sang Khánh Xuân – Xuân Trường. Mùa mưa, các đoạn đường men sông, sườn núi hay sạt lở.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: xóm/tổ …, xã Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng. Người dân thị trấn Bảo Lạc, xã Bảo Toàn, xã Hồng Trị cũ làm thủ tục tại UBND xã Bảo Lạc, đặt ở trụ sở cũ của UBND huyện Bảo Lạc.

Bản đồ Xã Bảo Lạc

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Bảo Lạc được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Bảo Lạc trước đây

• Xã Cô Ba 8.397
• Xã Cốc Pàng 10.134
• Xã Hưng Đạo 9.354
• Xã Huy Giáp 7.373
• Xã Khánh Xuân 6.563
• Xã Sơn Lộ 5.578
• Xã Xuân Trường 5.669