Xã Khánh Xuân

Tổng quan

Xã Khánh Xuân thuộc tỉnh Cao Bằng là một trong năm xã biên giới của vùng Bảo Lạc cũ, nằm ngay phía đông khu phố Bảo Lạc — trung tâm xã cũ chỉ cách huyện lỵ cũ khoảng 8 km. Xã mới gồm hai xã Khánh Xuân và Phan Thanh của huyện Bảo Lạc, giữ tên Khánh Xuân và đặt trụ sở tại UBND xã Khánh Xuân cũ.

Diện tích 109,96 km², dân số 6.563 người, mật độ khoảng 60 người/km². Theo đề án sắp xếp, hai xã cũ có quy mô gần ngang nhau: Phan Thanh 51,93 km² với 3.261 người, phần Khánh Xuân cũ khoảng 58 km² với khoảng 3.300 người.

Vùng Phan Thanh cũ được coi là “thủ phủ” của mận máu — loại mận bản địa thịt đỏ thẫm, đặc sản của Bảo Lạc.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới kế thừa tên xã Khánh Xuân cũ, đơn vị đặt trụ sở. Trước Cách mạng Tháng Tám, theo tư liệu các xã trong vùng, cả dải đất nay là Khánh Xuân, Phan Thanh, Xuân Trường, Hồng An thuộc một xã lớn tên Ân Quang của tổng Nam Quang, châu Bảo Lạc; chưa tìm được văn bản ghi thời điểm các tên Khánh Xuân, Phan Thanh ra đời và xã Ân Quang được chia nhỏ.

Phân tích Hán Việt. Khánh thường được hiểu là 慶 — mừng, việc vui, điều phúc (như trong khánh thành, quốc khánh). Xuân là 春 — mùa xuân, sức sống. Ghép lại, Khánh Xuân mang nghĩa “mừng xuân”, “mùa xuân tốt lành” — một tên đẹp mang ý cầu chúc. Wikipedia tiếng Trung cũng ghi tên xã là 慶春.

Tên Phan Thanh. Phan Thanh là tên xã cũ hợp nhập, Wikipedia tiếng Trung ghi là 潘清; chưa tìm được tư liệu giải thích nguồn gốc tên này. Lưu ý: tỉnh Cao Bằng hiện vẫn có một xã Phan Thanh khác, thuộc vùng Nguyên Bình cũ; xã đó không liên quan đến xã Phan Thanh cũ đã nhập vào Khánh Xuân. Tên “mận máu Phan Thanh” vì vậy chỉ vùng thuộc Khánh Xuân ngày nay.

Trùng tên: cả nước chỉ có một xã Khánh Xuân.

Địa lý

Theo đề án sắp xếp, xã giáp Xuân Trường ở phía đông, Bảo Lạc ở phía tây, Hưng Đạo và Huy Giáp ở phía nam, Cô Ba và Trung Quốc ở phía bắc. Đoạn sông Gâm phía bắc là ranh giới tự nhiên giữa Khánh Xuân và Cô Ba.

Địa hình núi cao xen các lũng, thung lũng nhỏ; các tên địa hình ghi được gồm núi Pù Yên Mạ, lũng Pèng Đèo, dốc Cổng Trời, dốc Lai Thôn, suối Khuổi Sảng và Phia Héo. Trong lòng dãy núi Lũng Rì có hệ thống hang động lớn nhỏ được nhắc tới trong các tài liệu du lịch của huyện cũ. Khí hậu vùng cao mát mẻ quanh năm, mùa đông lạnh; đất đai và khí hậu vùng Phan Thanh được người trồng mận đánh giá là hợp với cây mận máu hơn những nơi khác.

Lịch sử

Xã Ân Quang xưa — vùng nay gồm cả Khánh Xuân — là nơi Nông Văn Vân lẩn trốn trong những ngày cuối của cuộc khởi nghĩa năm 1835, trước khi chạy vào rừng Thẩm Pát và bị quân triều Nguyễn vây đốt.

Từ thời Lê đến đầu thời Nguyễn, vùng này thuộc châu Bảo Lạc, tỉnh Tuyên Quang; năm 1891 châu Bảo Lạc được người Pháp lập lại và về sau thuộc Cao Bằng. Trước 1945, Khánh Xuân và Phan Thanh nằm trong xã Ân Quang, tổng Nam Quang. Sau năm 1975, hai xã đều thuộc huyện Bảo Lạc và vẫn ở lại huyện này khi mười xã phía tây nam được tách lập huyện Bảo Lâm năm 2000.

• 18/4/2025 — dự thảo đề án của tỉnh đề xuất nhập toàn bộ xã Phan Thanh (51,93 km², 3.261 người) vào xã Khánh Xuân.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 sắp xếp hai xã Phan Thanh và Khánh Xuân thành xã Khánh Xuân, hoạt động từ 1/7/2025.

Trang thông tin xã liệt kê các xóm của địa bàn mới, trong đó có Bản Phuồng, Cốc Pục, Kha Rào, Nà Luông, Bản Diềm, Lũng Rỳ, Pác Kéo, Mác Nẻng, Lũng Chàm, Hò Lù, Cà Lò (phần Khánh Xuân cũ) và Thẳm Thon A, Thẳm Thon B, Phiêng Dịt, Phần Quang, Thôm Quan, Lũng Vai (phần Phan Thanh cũ).

Dân cư – xã hội

Xã có 6.563 người. Vùng Bảo Lạc cũ là nơi cộng cư của bảy dân tộc chính — Tày, Nùng, Mông, Dao, Sán Chỉ, Lô Lô, Kinh. Số liệu dân tộc riêng của xã chưa được công bố trên các nguồn đã tra. Phần lớn tên xóm là tên gốc Tày – Nùng, có các yếu tố như nà (ruộng), bản, lũng.

Vì là xã biên giới, việc quản lý đường biên, cột mốc do chính quyền xã phối hợp với bộ đội biên phòng; trẻ em các xóm xa thường học theo mô hình bán trú.

Kinh tế

Nông nghiệp là nền tảng: lúa, ngô, đậu trên ruộng bậc thang và nương; chăn nuôi trâu, bò, lợn. Cây đặc sản nổi bật là mận máu: theo bài viết năm 2024 trên cổng thông tin huyện, toàn xã Phan Thanh khi đó có 12,5 ha, tập trung ở các xóm Thẳm Thon A, Thẳm Thon B, Thôm Quang, Phiêng Dịt; mỗi hộ trồng thường 200–300 gốc. Mận chín rộ khoảng giữa tháng 6 đến đầu tháng 7, vỏ đỏ phủ phấn trắng, thịt đỏ thẫm, giòn, róc hạt — cắt ra nước sánh đỏ nên gọi là mận máu. Xã cũ được hỗ trợ cây giống, kỹ thuật và đang làm thủ tục chứng nhận VietGAP; thời tiết thất thường (hạn đầu xuân, mưa đá) là rủi ro lớn với vụ mận.

Quốc lộ 4A qua địa bàn mở ra hướng du lịch: khách đi từ Bảo Lạc sang Xuân Trường thường dừng ở các vườn mận, vùng hang động.

Văn hóa

Văn hóa xã mang những nét chung của vùng Bảo Lạc: lễ Lồng tồng đầu xuân, hát then, lượn cọi, phong slư của người Tày; lượn nàng ơi của người Nùng; múa khèn của người Mông; lễ cấp sắc của người Dao. Người dân thường xuống các phiên chợ và lễ hội lớn ở trung tâm Bảo Lạc như chợ tình Phong Lưu (tháng 3 và tháng 8 âm lịch) hay ngày hội Mông – Mùa hoa lê ở Xuân Trường. Chưa ghi nhận di tích xếp hạng riêng trên địa bàn xã trong các nguồn đã tra.

Giao thông

Quốc lộ 4A chạy qua xã, nối khu phố Bảo Lạc với Xuân Trường. Trung tâm Khánh Xuân cũ cách huyện lỵ cũ khoảng 8,2 km. Các dốc như Cổng Trời, Lai Thôn là những đoạn khó đi vào mùa mưa, sương mù.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: xóm …, xã Khánh Xuân, tỉnh Cao Bằng. Người dân hai xã cũ Khánh Xuân và Phan Thanh làm thủ tục tại UBND xã Khánh Xuân. Người ở vùng Phan Thanh cũ nên ghi “xã Khánh Xuân” để không lẫn với xã Phan Thanh của vùng Nguyên Bình.

Bản đồ Xã Khánh Xuân

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Khánh Xuân được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Bảo Lạc trước đây

• Xã Bảo Lạc 10.889
• Xã Cô Ba 8.397
• Xã Cốc Pàng 10.134
• Xã Hưng Đạo 9.354
• Xã Huy Giáp 7.373
• Xã Sơn Lộ 5.578
• Xã Xuân Trường 5.669