Xã Sơn Lộ

Tổng quan

Xã Sơn Lộ của tỉnh Cao Bằng là xã nhỏ nhất về diện tích trong vùng Bảo Lạc cũ nhưng giữ “nóc nhà” của tỉnh: núi Phja Dạ, cao khoảng 1.980 m theo tài liệu của tỉnh (cổng thông tin huyện Bảo Lạc ghi 1.976,7 m). Xã mới ghép hai xã Sơn Lộ và Sơn Lập — vốn là một xã cho đến năm 2007.

Diện tích 97,38 km², dân số 5.578 người, mật độ khoảng 57 người/km². Trụ sở đặt tại xóm Pù Mô. Trung tâm Sơn Lộ cũ cách khu phố Bảo Lạc khoảng 46 km theo đường đèo — một trong những xã xa nhất của huyện cũ.

Khác với phần lớn vùng Bảo Lạc, Sơn Lộ không chảy về sông Gâm trực tiếp mà nằm ở đầu nguồn sông Năng, dòng sông chảy về hồ Ba Bể. Cho tới năm 1947, vùng đất này còn thuộc tỉnh Bắc Kạn.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Sơn Lộ. Theo trang thông tin của xã, ngày 18/9/1947 xã Sơn Lộ được thành lập, trực thuộc huyện Bảo Lạc; tên xã lấy theo tên một chiến sĩ cách mạng quê ở xóm Nà Pẳng, xã Đức Long, huyện Hòa An, người đã hoạt động bí mật tại địa phương trước năm 1945. Năm 1945, ông bị quân của Châu đoàn Chài tập kích ban đêm tại bản Nà Cút (xã Thái Học, nay thuộc xã Yên Thổ) và hy sinh cùng một số đồng chí. Trong danh sách nhóm cán bộ Việt Minh từ Hòa An, Hà Quảng về gây dựng cơ sở ở vùng Thái Học, Vĩnh Quang, Lũng Thôm, trang thông tin xã có nêu “đồng chí Sơn Lộ”.

Chữ Hán. Vì là bí danh, không có văn bản chữ Hán gốc. Wikipedia tiếng Trung ghi tên xã là 山麓 — 山 (sơn: núi) và 麓 (lộc/lộ: chân núi) — và tên Sơn Lập là 山立 (núi đứng); đây là cách ghi của từ điển nước ngoài, không cho biết bí danh được chọn theo nghĩa nào. Từ điển nhà có mục Sơn Lộ ghi đây là một xã thuộc huyện Bảo Lạc.

Tên cũ. Trước 1947, vùng đất này thuộc xã Cố Đạo, tổng Giáo Hiệu, châu Chợ Rã, tỉnh Bắc Kạn. Tên Cổ Đạo cũng xuất hiện trong ghi chép về cuộc nổi dậy Nông Văn Vân, là một trong những nơi quân triều Nguyễn chiếm được cuối năm 1834. Tên Sơn Lập ra đời năm 2007 khi tách xã, lặp lại chữ sơn của xã gốc.

Trùng tên: cả nước chỉ có một xã Sơn Lộ.

Địa lý

Theo đề án sắp xếp, xã giáp Huy Giáp và Hưng Đạo ở phía đông bắc, Yên Thổ ở phía tây; phía nam là ranh giới tỉnh — trang thông tin xã ghi Sơn Lộ cũ giáp xã Bằng Thành, huyện Pác Nặm (tỉnh Bắc Kạn cũ, nay thuộc Thái Nguyên).

Độ cao từ khoảng 340 m đến trên 1.000 m. Phja Dạ là khối núi cao nhất, trên đỉnh có bãi đất bằng, cây gỗ quý và hoa đỗ quyên; từ trên núi có dòng nước đổ thành thác. Truyền thuyết địa phương kể người khổng lồ Chết Khây mỗi ngày ăn bảy chõ xôi, đi san núi làm đồng; tới Khau Cà, đang đặt ba hòn đá làm kiềng thì nghe tin mẹ mất phải bỏ về, bàn chân giẫm qua Bản Khuông, Nà Lào, Bản Khiếu, Pù Mô thành những cánh đồng bằng — ba hòn đá “ba chân kiềng” ở Khau Cà vẫn còn. Ngoài núi có đồi Đồn Pháp cao khoảng 400 m, các đèo Kéo Ca, Khau Choong, Kéo Cáy, Kéo Nhùng, nhiều hang ở Phiêng Lẹng, Bản Tuồng, Bản Riềng, Phja Pàn (hang Phja Pàn có suối ngầm và nhũ đá).

Sông Năng bắt nguồn từ núi Phja Dạ, chảy qua xã khoảng 2 km rồi xuôi về hồ Ba Bể; lòng sông rộng khoảng 15 m, hai bên có ruộng bằng do phù sa bồi. Các suối Khưa Lốm, Khuổi Tuồng, Khuổi Luội, Khuổi Khuông, Khuổi Lũng Thôm, Khuổi Phja Pàn đổ ra sông Năng, tạo nhiều thác như Tát Nộc Bên, Quỷnh Xổm, Khau Cà, Tát Áng, Tát Chấu. Sông Neo tạo một đoạn ranh giới tự nhiên của xã. Khí hậu chia hai tiểu vùng: vùng thấp nóng, làm được hai – ba vụ lúa màu; vùng chân núi Phja Dạ lạnh hơn. Nắng nóng từ tháng 4 đến tháng 10, rét từ tháng 11 đến tháng 3.

Lịch sử

Trong cuộc nổi dậy Nông Văn Vân (1833–1835), Sơn Lộ vừa là địa bàn của nghĩa quân vừa là đường hành quân của quân triều Nguyễn do Nguyễn Công Trứ chỉ huy đi từ Chợ Rã lên. Theo trang thông tin xã, một viên tướng của Nông Văn Vân hy sinh được đưa về chôn ở làng Pù Mô; hằng năm vào tháng Ba âm lịch dân làng làm lễ cúng, kiêng nói tiếng Kinh trong khi làm lễ.

Thời Pháp thuộc, người Pháp lập đồn ở xóm Pù Mô (xã Cố Đạo), xây thủy điện Nà Han kéo điện tới đồn và khai thác khoáng sản; dưới chân Phja Dạ có vàng và quặng kim loại. Thời kỳ vận động cách mạng, các nhóm cán bộ Việt Minh từ Hà Quảng, Nguyên Bình, Hòa An về xây dựng cơ sở ở xóm Khưa Lốm, vùng Lũng Thôm; năm 1945 vùng Sơn Lộ giành chính quyền cùng Nặm Quét, Huy Giáp, Bảo Toàn.

• 18/9/1947 — lập xã Sơn Lộ thuộc huyện Bảo Lạc, tỉnh Cao Bằng.
• 13/12/2007 — Nghị định 183/2007/NĐ-CP lập xã Sơn Lập từ 4.369 ha và 2.014 nhân khẩu của Sơn Lộ; Sơn Lộ còn 5.355 ha, 2.559 người, 9 xóm.
• 2020 — sáp nhập xóm theo Nghị quyết 27/NQ-HĐND; Sơn Lộ còn 8 xóm: Khưa Lốm, Nà Khuổi, Bản Tuồng, Pù Mô, Bản Khiếu, Bản Khuông, Bản Boóng, Bản Riềng. Xóm Khưa Lốm vốn chuyển đến từ xã Bằng Thành (Pác Nặm).
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ Sơn Lập (42,99 km², 2.096 người theo đề án) vào Sơn Lộ, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Xã có 5.578 người. Theo trang thông tin xã, năm 2024 Sơn Lộ cũ có 3.462 người, gồm năm dân tộc Tày, Nùng, Mông, Dao, Sán Chỉ, trong đó người Tày đông nhất. Nhiều ngôi nhà sàn gỗ hơn 40 năm tuổi vẫn được giữ. Trang thông tin xã có đưa tin lễ khởi công công trình “Điểm trường mơ ước” ở Pù Mô, phục vụ học sinh vùng đặc biệt khó khăn.

Kinh tế

Người dân sống chủ yếu bằng trồng lúa nước trên ruộng bậc thang và ruộng ven sông Năng, trồng hoa màu, chăn nuôi trâu, bò, lợn, gà. Những năm gần đây cơ cấu cây trồng được mở rộng theo hướng sản xuất hàng hóa. Các suối có độ dốc lớn được dùng làm thủy điện nhỏ. Đường liên xóm đã được nâng cấp, nhưng địa hình đèo dốc khiến việc đưa nông sản ra khu phố Bảo Lạc vẫn tốn kém thời gian.

Văn hóa

Hội xuân Lồng tồng tổ chức vào tháng Giêng với hát then, lượn cọi, múa chuông, múa khèn và các trò kéo co, tung còn, lày cỏ, chọi bò, thi mâm cỗ ngày Tết. Lễ khai xuân động đổ (xuất hành) là dịp các dân tộc trong xã và các xã lân cận gặp gỡ trước mùa vụ. Lễ cúng mộ tướng Nông Văn Vân ở Pù Mô vào tháng Ba âm lịch là một tục lệ riêng của địa phương. Truyền thuyết Chết Khây gắn với cảnh quan Khau Cà là phần văn học dân gian của vùng.

Huyện Bảo Lạc cũ đã tổ chức các đoàn khảo sát để hình thành sản phẩm du lịch chinh phục đỉnh Phja Dạ.

Giao thông

Trước 1945 vùng Sơn Lộ chỉ có đường mòn. Qua các giai đoạn, đường liên xóm, liên thôn đã được mở mang, nâng cấp. Các đèo Kéo Ca, Khau Choong, Kéo Cáy, Kéo Nhùng là những đoạn khó đi.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: xóm …, xã Sơn Lộ, tỉnh Cao Bằng. Người dân hai xã cũ Sơn Lộ và Sơn Lập làm thủ tục tại UBND xã Sơn Lộ (xóm Pù Mô).

Bản đồ Xã Sơn Lộ

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Sơn Lộ được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Bảo Lạc trước đây

• Xã Bảo Lạc 10.889
• Xã Cô Ba 8.397
• Xã Cốc Pàng 10.134
• Xã Hưng Đạo 9.354
• Xã Huy Giáp 7.373
• Xã Khánh Xuân 6.563
• Xã Xuân Trường 5.669