Xã Lý Bôn

Tổng quan

Xã Lý Bôn của tỉnh Cao Bằng mang tên húy của Lý Nam Đế — vị vua dựng nước Vạn Xuân thế kỷ VI, tên húy Lý Bí hoặc Lý Bôn. Xã mới gồm xã Lý Bôn và xã Vĩnh Quang của huyện Bảo Lâm cũ, đặt trụ sở tại xóm Nà Pồng.

Diện tích 173,25 km² — rộng nhất vùng Bảo Lâm cũ — dân số 11.807 người, mật độ khoảng 68 người/km². Trang thông tin xã ghi sau sáp nhập có 2.309 hộ, 29 xóm, người dân tộc thiểu số chiếm trên 90%.

Lý Bôn là ngã ba đường của miền tây Cao Bằng: quốc lộ 34 chạy dọc sông Gâm qua trung tâm xã, và từ đây quốc lộ 4C rẽ lên Mèo Vạc. Trên sông Gâm và sông Nho Quế ở khu vực này có cụm thủy điện Bảo Lâm.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Lý Bôn. Trang thông tin của xã chép lại lịch sử tên gọi khá rõ: trước 1945, vùng này là một phần xã Yên Đức, tổng Nam Quang, châu Bảo Lạc; sau Cách mạng Tháng Tám, Lý Bôn là một phần xã Trung Vân; năm 1946 xã Trung Vân đổi tên thành Lý Bôn. Theo đó, địa danh Lý Bôn xuất hiện lần đầu năm 1946, đặt theo tên vua Lý Nam Đế — húy Lý Bí hoặc Lý Bôn.

Chữ Hán và cách đọc. Theo Wikipedia tiếng Việt, sử cũ ghi tên Lý Nam Đế là 李賁; chữ 賁 có thể đọc “Bí” hoặc “Bôn” và sử cũ không chỉ rõ cách đọc, nên tên ông được đọc theo cả hai cách. Chữ 賁 đọc “bôn” mang nghĩa hăng hái, tiến lên. Từ điển nhà có mục Lý Bôn ghi năm mất của ông (548). Tên xã ở Cao Bằng dùng cách đọc “Bôn”.

Tên Vĩnh Quang. Từ điển nhà có mục Vĩnh Quang ghi đây là tên nhiều xã ở Bảo Lạc (Cao Bằng), Vĩnh Thạnh, Vĩnh Linh, Vĩnh Lộc; vĩnh 永 là lâu dài, quang 光 là ánh sáng. Chưa tìm được tư liệu địa phương về lý do đặt tên này.

Trùng tên: cả nước chỉ có một xã Lý Bôn.

Địa lý

Theo đề án sắp xếp, xã giáp Hưng Đạo ở phía đông, tỉnh Tuyên Quang (vùng Mèo Vạc cũ) ở phía tây, Bảo Lâm và Nam Quang ở phía nam, Cốc Pàng và Bảo Lạc ở phía bắc. Trang thông tin xã mô tả hơi khác: phía đông giáp Cốc Pàng và Bảo Lạc.

Sông Gâm chảy qua trung tâm xã theo hướng tây nam, song song với quốc lộ 34; sông Nho Quế từ Hà Giang cũ chảy qua địa bàn và hợp vào sông Gâm ở phía thượng lưu nhà máy thủy điện Bảo Lâm 1. Các núi được nhắc tên gồm Khuổi Âu, Tát Ma, Phạc Tà, Phia Cục; suối Cai Kim chảy qua xã. Địa hình bị chia cắt phức tạp, chủ yếu là đồi núi; khí hậu khắc nghiệt với rét đậm, rét hại, lũ lụt và hạn hán.

Lịch sử

Trang thông tin xã dẫn Đại Nam nhất thống chí: thời Hùng Vương vùng này thuộc bộ Vũ Định, đời Tần thuộc Tượng Quận, đời Hán thuộc quận Giao Chỉ. Thời Lê sơ, đất Lý Bôn thuộc Tây đạo, rồi thừa tuyên Tuyên Quang; năm 1469 thuộc huyện Định Châu, sau đổi thành châu Bảo Lạc. Thời Nguyễn thuộc châu Bảo Lạc, tỉnh Tuyên Quang; năm 1835 sau khởi nghĩa Nông Văn Vân, châu bị chia thành hai huyện Vĩnh Điện và Để Định; cuối thế kỷ XIX châu được tái lập, thuộc tỉnh Hà Giang. Đến năm 1928, Lý Bôn là một phần xã Yên Đức, tổng Nam Quang, châu Bảo Lạc.

Từ đầu thập niên 1960, vùng Bảo Lâm ngày nay (gồm Lý Bôn) thuộc Tiểu khu Tây Nam của huyện Bảo Lạc.

• 1946 — xã Trung Vân đổi tên thành xã Lý Bôn.
• 25/9/2000 — Nghị định 52/2000/NĐ-CP (hiệu lực 10/10/2000) chuyển Lý Bôn, Vĩnh Quang sang huyện Bảo Lâm mới lập.
• 2014–2018 — xây cụm thủy điện Bảo Lâm; nhà máy Bảo Lâm 1 trên sông Gâm tại bản Nà Phòng, xã Lý Bôn.
• 2019 — Nghị quyết 27/NQ-HĐND sáp nhập xóm; Lý Bôn còn 15 xóm.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ xã Vĩnh Quang (56,46 km², 5.422 người theo đề án) vào xã Lý Bôn, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Xã có 11.807 người theo số liệu sắp xếp; trang thông tin xã ghi 2.309 hộ, dân cư phân bố phân tán, người dân tộc thiểu số chiếm trên 90%. Vùng Bảo Lâm cũ có người Mông đông nhất, tiếp đến Tày, Nùng, Dao, Sán Chỉ. Các xóm của Lý Bôn cũ gồm Bản Báng, Khuổi Bon, Phiêng Pẻn, Khuổi Vin, Nà Mấư, Nà Mạt, Nà Mỹ, Nà Pồng, Nà Tồng, Pác Pha, Pác Rà, Phiêng Đăm, Phiêng Lùng, Pác Ruộc, Tổng Ác (tên các xóm sau 2019).

Theo số liệu năm 2014 của huyện cũ, ngoài trường trung học phổ thông của huyện còn có một điểm trường trung học phổ thông đặt tại trung tâm cụm xã Lý Bôn.

Kinh tế

Hoạt động kinh tế chủ yếu là nông nghiệp nhỏ lẻ: lúa, ngô, chăn nuôi gia súc; rừng phòng hộ chiếm phần lớn đất lâm nghiệp của vùng. Cụm thủy điện Bảo Lâm gồm ba bậc: Bảo Lâm 1 (30 MW, trên sông Gâm ở Lý Bôn, xong tháng 12/2016), Bảo Lâm 3 (46 MW, trên sông Nho Quế, vùng Cốc Pàng – Niêm Sơn) và Bảo Lâm 3A (8 MW, vùng Cốc Pàng – Lý Bôn); tổng công suất 84 MW, khánh thành ngày 30/6/2018. Việc đền bù cho người dân vùng lòng hồ từng vướng mắc, theo ghi nhận đến cuối năm 2017.

Văn hóa

Lý Bôn mang văn hóa chung của vùng Bảo Lâm cũ: hội Lồng tồng của người Tày, lễ cấp sắc của người Sán Chỉ, lễ hội chọi bò, hát then, hát dao duyên, tung còn, kéo co, đẩy gậy (theo giới thiệu của cổng thông tin huyện cũ). Chưa ghi nhận di tích được xếp hạng trên địa bàn xã trong các nguồn đã tra.

Giao thông

Quốc lộ 34 chạy qua trung tâm xã dọc sông Gâm, nối Bảo Lạc với Pác Miầu; theo cổng thông tin huyện cũ, quốc lộ này qua địa bàn Vĩnh Quang, Lý Bôn và Pác Miầu khoảng 32 km. Quốc lộ 4C dài khoảng 26 km trên đất Bảo Lâm cũ, rẽ từ quốc lộ 34 qua Lý Bôn lên Mèo Vạc. Cầu Lý Bôn bắc qua sông Gâm, cách đập thủy điện Bảo Lâm 1 khoảng 500 m về hạ lưu. Từ Vĩnh Quang có đường Khau Sáng sang Kim Cúc (vùng Bảo Lạc cũ), đưa vào sử dụng năm 2013.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: xóm …, xã Lý Bôn, tỉnh Cao Bằng. Người dân hai xã cũ Lý Bôn và Vĩnh Quang làm thủ tục tại UBND xã Lý Bôn (xóm Nà Pồng).

Bản đồ Xã Lý Bôn

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Lý Bôn được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Bảo Lâm trước đây

• Xã Bảo Lâm 14.198
• Xã Cốc Pàng 10.134
• Xã Nam Quang 10.140
• Xã Quảng Lâm 15.245
• Xã Yên Thổ 12.810