Xã Quảng Uyên

Tổng quan

Xã Quảng Uyên của tỉnh Cao Bằng mang một trong những tên địa danh lâu đời nhất vùng biên giới phía đông tỉnh: Quảng Uyên đã là tên châu từ thời Lê, rồi tên huyện, và từ năm 2020 đến hết tháng 6/2025 là tên thị trấn huyện lỵ của huyện Quảng Hòa. Xã mới gộp thị trấn này với ba xã quanh nó là Phi Hải, Phúc Sen và Chí Thảo; trụ sở đặt tại xóm Hồng Thái Mới.

Diện tích 128,05 km², dân số 16.689 người — đông nhất trong năm xã thuộc vùng Quảng Hòa cũ, mật độ khoảng 130 người/km². Phần lõi là khu phố chợ dọc quốc lộ 3, nơi tập trung cơ quan, trường học, chợ và dịch vụ của cả vùng; bao quanh là các xóm nông nghiệp trong thung lũng và sườn núi đá vôi.

Điểm nhận diện riêng của xã là nghề rèn của người Nùng An ở Phúc Sen — di sản văn hóa phi vật thể quốc gia — và việc đây là một trong những nơi sớm có tổ chức cách mạng ở Cao Bằng đầu thập niên 1930.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên thị trấn Quảng Uyên — đơn vị trung tâm trong bốn đơn vị hợp thành, đồng thời là tên của châu, huyện Quảng Uyên trong nhiều thế kỷ. Ba tên Phi Hải, Phúc Sen, Chí Thảo không còn là tên hành chính nhưng vẫn là tên vùng quen thuộc; riêng Phúc Sen còn sống trong thương hiệu “dao Phúc Sen”.

Hán Việt: chưa tìm được văn bản Hán gốc ghi tên châu, nên bài không gán chữ Hán cố định cho tên. Theo từ điển, âm quảng có chữ 廣 (rộng lớn); âm uyên có nhiều chữ, trong đó 淵 (vực nước sâu) và 鴛 (chim uyên ương). Từ điển ghi mục Quảng Uyên là tên huyện đã hợp nhất với Phục Hòa thành Quảng Hòa năm 1967.

Lịch sử tên: theo Wikipedia tiếng Việt, vùng này thời Lý thuộc châu Quảng Nguyên (源 là nguồn), thời Lê gọi là Lộng Nguyên rồi đổi thành Quảng Uyên. Tài liệu kỷ niệm 525 năm thành lập Cao Bằng ghi bản đồ Hồng Đức năm 1490 đã có châu Quảng Uyên là một trong bốn châu của phủ Cao Bằng. Năm 1834 Minh Mệnh đổi châu thành huyện; thời Pháp lại là châu, có sở đại lý Quảng Uyên. Sau năm 1948 là huyện Quảng Uyên, năm 1967 hợp với Phục Hòa thành huyện Quảng Hòa, tách lại năm 2001 và hợp lần nữa năm 2020. Như vậy tên gọi Quảng Uyên đã đi qua đủ các cấp châu – huyện – thị trấn – xã.

Cần phân biệt: “Quảng Hòa” là tên huyện ghép từ chữ đầu của Quảng Uyên và chữ cuối của Phục Hòa; còn xã Quảng Uyên chỉ là phần đất quanh huyện lỵ cũ. Cả nước không có xã phường nào khác trùng tên Quảng Uyên.

Địa lý

Xã nằm ở trung tâm vùng Quảng Hòa cũ, cách trung tâm tỉnh khoảng 37 km theo quốc lộ 3. Theo Wikipedia, phía bắc giáp xã Quang Trung và xã Đoài Dương, phía tây giáp xã Trà Lĩnh, phía đông giáp xã Độc Lập, phía nam giáp xã Hạnh Phúc và xã Bế Văn Đàn.

Quốc lộ 3 và các tỉnh lộ 206, 207 đi qua địa bàn xã. Theo Wikipedia, huyện Quảng Uyên cũ nằm ở phía đông tỉnh, giáp Hạ Lang ở phía đông, Hòa An và Trà Lĩnh ở phía tây, Phục Hòa ở phía nam, Trà Lĩnh và Trùng Khánh ở phía bắc; xã Quảng Uyên là phần lõi của huyện ấy.

Lịch sử

Vùng Quảng Uyên gắn với thời kỳ Nùng Tồn Phúc và Nùng Trí Cao thế kỷ XI: tài liệu 525 năm Cao Bằng ghi Nùng Tồn Phúc là thủ lĩnh châu Thảng Do, “nay thuộc Quảng Uyên”. Từ thời Lê đến hết thời Nguyễn, Quảng Uyên là một trong bốn châu gốc của Cao Bằng; năm 1893 người Pháp cắt tổng Cách Linh của châu Quảng Uyên để lập châu Phục Hòa.

Trong phong trào cách mạng, chi bộ Cốc Coóc, xã Lạc Giao được thành lập tháng 3/1932 — địa bàn mà tài liệu tỉnh ghi là “nay là xã Chí Thảo”, tức nay thuộc xã Quảng Uyên.

• 6/3/1967 — hợp nhất huyện Quảng Uyên và Phục Hòa thành huyện Quảng Hòa.
• 2001 — Nghị định 96/2001/NĐ-CP chia lại Quảng Hòa thành hai huyện Phục Hòa và Quảng Uyên.
• 1/11/2010 — thị trấn Quảng Uyên được mở rộng bằng một phần xã Chí Thảo và xã Quốc Phong.
• 2020 — xã Quốc Phong nhập hẳn vào thị trấn Quảng Uyên; từ 1/3/2020 Nghị quyết 897/NQ-UBTVQH14 tái lập huyện Quảng Hòa, thị trấn Quảng Uyên làm huyện lỵ.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 sắp xếp thị trấn Quảng Uyên, các xã Phi Hải, Phúc Sen, Chí Thảo thành xã Quảng Uyên, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Với 16.689 người, xã có quy mô dân số lớn nhất vùng Quảng Hòa cũ. Khu phố cũ của thị trấn đông dân, có nhiều hộ buôn bán; các xóm nông nghiệp thưa hơn.

Theo Wikipedia, người Nùng An chiếm đa số dân cư; nhà truyền thống là nhà sàn, nay nhiều gia đình đã làm nhà gạch, nhà tầng; trước đây người dân tự dệt vải màu chàm để may trang phục. Ở các xóm thợ rèn, tục thờ Tổ nghề được giữ ngay tại lò.

Người Nùng An còn được biết qua tên gọi “cái nôi” văn hóa Nùng mà báo chí dùng cho Phúc Sen.

Kinh tế

Khu trung tâm là thị trấn huyện lỵ cũ trên quốc lộ 3; các xã Phi Hải, Phúc Sen, Chí Thảo cũ là vùng nông thôn.

Nghề đặc thù là rèn dao Phúc Sen. Theo Tạp chí Công Thương (2026), hiện có 6/10 xóm của Phúc Sen cũ làm nghề — Pác Rằng, Phia Chang trên, Phia Chang dưới, Đâư Cọ, Lũng Vài, Tình Đông — với gần 200 lò, trên 220 hộ và khoảng 550 thợ, làm ra 40.000–50.000 sản phẩm mỗi năm: cuốc, cày, liềm, búa, rìu, dao đi rừng, dao chặt, dao thái. Kỹ thuật đặc trưng là công đoạn “dồn sắt” để đạt độ cứng; nhiều sản phẩm dao Phúc Sen đạt OCOP 3 sao. Năm 2019 một số thợ lập Hợp tác xã Dao Phúc Sen Hà Khiêm để làm thương hiệu chung. Báo chí cũng ghi nhận giai đoạn nghề chững lại khi nông cụ nhập khẩu giá rẻ tràn vào, trước khi phục hồi nhờ chất lượng thép rèn tay.

Văn hóa

Nghề rèn của người Nùng An được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định 446/QĐ-BVHTTDL ngày 29/1/2019. Hồ sơ di sản ghi hai cách giải thích nguồn gốc: người Nùng An mang nghề theo khi di cư đến, hoặc nghề kế thừa các lò rèn, đúc vũ khí ở Cao Bằng thời Mạc (thế kỷ XVI); cách nào cũng cho thấy nghề có tuổi hàng trăm năm. Đi kèm nghề là các nghi lễ: lập bát hương ở lò, cúng Tổ vào rằm, mùng một, Tết và rằm tháng Bảy, khai lò đầu năm, tạ Tổ khi rời nghề.

Theo Wikipedia, khu trung tâm có miếu Bách Linh (xây lại bằng gạch năm 1912, di tích cấp tỉnh từ 2003) và lễ hội Pháo hoa tổ chức cuối tháng Giêng đầu tháng Hai âm lịch, được công nhận di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2020. Người Nùng giữ tết Thanh minh mùng 3 tháng 3 âm lịch.

Giao thông

Quốc lộ 3 — tuyến kết thúc ở cửa khẩu Tà Lùng — chạy qua trung tâm xã; tỉnh lộ 206 và 207 cũng đi qua địa bàn. Theo Wikipedia, dự án cao tốc Đồng Đăng – Trà Lĩnh đi qua huyện Quảng Hòa cũ.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025 ghi: xóm/tổ …, xã Quảng Uyên, tỉnh Cao Bằng — không còn “thị trấn Quảng Uyên, huyện Quảng Hòa”. Người dân bốn đơn vị cũ làm thủ tục tại UBND xã Quảng Uyên.

Bản đồ Xã Quảng Uyên

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Quảng Uyên được lập từ 4 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Quảng Hòa trước đây

• Xã Bế Văn Đàn 10.253
• Xã Độc Lập 8.400
• Xã Hạnh Phúc 15.009
• Xã Phục Hòa 14.339
• Xã Thạch An 7.589
• Xã Trà Lĩnh 10.805