Thạch An là xã thuộc tỉnh Cao Bằng, lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở hai xã Lê Lai, Vân Trình (huyện Thạch An cũ) và xã Tiên Thành (huyện Quảng Hòa cũ); xã mang tên huyện Thạch An đã giải thể. Diện tích 113,74 km², dân số 7.589 người.
Tổng quan
Xã Thạch An là đơn vị nhận tên của cả một huyện: tên Thạch An có từ năm 1835, dùng cho huyện, châu rồi huyện suốt gần hai thế kỷ, và từ 1/7/2025 được giao cho một xã ở phía bắc vùng Thạch An cũ thuộc tỉnh Cao Bằng. Xã gộp hai xã Lê Lai, Vân Trình của huyện Thạch An với xã Tiên Thành vốn thuộc huyện Phục Hòa (sau là Quảng Hòa); trụ sở đặt tại trụ sở cũ của UBND xã Vân Trình.
Diện tích 113,74 km², dân số 7.589 người, mật độ khoảng 67 người/km². Xã nằm giữa xã Đông Khê ở phía nam và xã Hạnh Phúc ở phía bắc; theo Wikipedia, sông Bằng chảy qua địa bàn.
Hai dấu ấn văn hóa – lịch sử riêng: Tiên Thành (xưa là xã Tiên Giao) được truyền là nơi phát sinh lễ hội Nàng Hai; Vân Trình (xưa là Tung Cao) có chi bộ Tung Cao thành lập tháng 2/1933, được tài liệu 525 năm Cao Bằng nêu trong danh sách các chi bộ ra đời những năm 1930–1935.
Tên gọi và ý nghĩa
Nguồn gốc: không xã cũ nào tên Thạch An; tên xã trùng với tên lịch sử của huyện Thạch An (1835–2025). Ba tên Lê Lai, Vân Trình, Tiên Thành không còn là tên hành chính.
Hán Việt: chưa tìm được văn bản Hán gốc ghi tên huyện, nên bài không gán chữ Hán và không giải nghĩa cả tên. Theo từ điển, âm thạch ứng với chữ 石 (đá) và vài chữ hiếm; âm an ứng với 安 (yên ổn), 案 (cái bàn)…; âm lâm trong tên châu mẹ Thạch Lâm có chữ 林 (rừng). Điều chắc chắn là huyện Thạch An được tách từ huyện Thạch Lâm năm 1835 và giữ chung yếu tố “Thạch”.
Lịch sử tên: thời Lý vùng này thuộc châu Thái Nguyên; cuối đời Hồng Đức gọi là châu Thạch Lâm, do “phiên thần họ Bế” thế tập cai quản. Năm 1834 Minh Mệnh đổi châu thành huyện; năm 1835 chia huyện Thạch Lâm lập thêm huyện Thạch An, thuộc phủ Hòa An. Năm 1851 Tự Đức bỏ phủ Hòa An, Thạch An lệ vào phủ Trùng Khánh; năm 1893 đổi thành châu, châu lỵ đặt ở Đông Khê. Sau 1948 là huyện Thạch An cho đến năm 2025. Lưu ý: huyện Thạch An thế kỷ XIX rộng hơn nhiều so với sau này, gồm cả một phần đất Hòa An, Phục Hòa, Nguyên Bình và khu vực thành phố Cao Bằng ngày nay.
Tên các xã cũ: Lê Lai trùng tên vị công thần liều mình cứu Lê Lợi; Vân Trình (vân: mây; trình: đường đi); Tiên Thành có tên cũ Tiên Giao. Cả nước không có xã phường nào khác tên Thạch An.
Địa lý
Theo Wikipedia, xã giáp xã Hạnh Phúc ở phía bắc, xã Đông Khê ở phía nam, xã Phục Hòa và xã Đức Long ở phía đông, xã Kim Đồng ở phía tây.
Nghiên cứu về Thạch An thế kỷ XIX thống kê gần 30% tên bản trong huyện bắt đầu bằng “Nà” (ruộng) và hơn 11% bằng “Lũng” (thung lũng giữa núi) — dấu hiệu cư dân bám các vùng đất thấp ven suối để làm lúa nước. Nghiên cứu cũng dẫn Đồng Khánh địa dư chí: ruộng ở Thạch An phần nhiều là chân ruộng cao khô, thích hợp lúa thu; tháng 5, 6 xuống cấy, tháng 9, 10 thu hoạch.
Lịch sử
Vùng Lê Lai – Vân Trình thuộc huyện Thạch An qua mọi thời kỳ; Tiên Thành thì từ 1893 thuộc châu Phục Hòa, sau là huyện Phục Hòa, Quảng Hòa. Như vậy xã mới nối lại hai phần đất từng chung một huyện Thạch An thời Nguyễn.
- Tháng 2/1933 — thành lập chi bộ xã Tung Cao (nay thuộc Vân Trình, theo tài liệu 525 năm Cao Bằng).
- 11/8/1999 — một phần xã Lê Lai cùng xã Thượng Pha được lập thành thị trấn Đông Khê (Nghị định 69/1999/NĐ-CP).
- 1/2/2020 — Nghị quyết 864/NQ-UBTVQH14 nhập xã Thị Ngân vào xã Vân Trình.
- 1/3/2020 — Tiên Thành chuyển sang huyện Quảng Hòa tái lập.
- 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 sắp xếp Tiên Thành, Vân Trình, Lê Lai thành xã Thạch An, hoạt động từ 1/7/2025.
Dân cư – xã hội
Dân số 7.589 người. Chưa có số liệu công bố riêng về thành phần dân tộc của ba xã cũ; huyện Thạch An cũ có năm dân tộc chính Tày, Nùng, Mông, Dao, Kinh, và sách thế kỷ XIX ghi trong huyện có nhiều người Thổ (Tày), ít người Nùng, người Mán. Các nghiên cứu ghi Thạch An là vùng có nhiều người Kinh lên từ thời Mạc – Lê rồi Tày hóa; dòng họ lớn trong địa bạ thế kỷ XIX gồm Đinh, Nông, Bế, Nguyễn.
Kinh tế
Chưa tìm được số liệu công bố riêng về kinh tế của ba xã cũ. Ở cấp huyện, hồi và thạch đen là hai cây được huyện Thạch An cũ coi là cây giảm nghèo: hồi gần 3.000 ha theo báo chí; thạch đen khoảng 497 ha năm 2022, mang nhãn hiệu chứng nhận “Thạch đen Thạch An – Cao Bằng” từ năm 2021. Thế kỷ XIX, ngoài lúa, cư dân Thạch An trồng ngô, khoai, sắn, trồng bông dệt vải nhuộm chàm, nuôi tằm và trồng mía nấu đường phên.
Văn hóa
Lễ hội Nàng Hai là lễ cầu mùa, được nghiên cứu năm 2023 ghi nhận phổ biến ở Quảng Uyên, Phục Hòa và nhiều nhất ở Thạch An. Theo nghiên cứu năm 2023, tương truyền xã Tiên Thành (xưa là Tiên Giao) là nơi phát sinh lễ hội này. Truyền thuyết kể thế kỷ XVI–XVII, tướng Lê – Trịnh là Đinh Văn Tả lên đánh tàn quân Mạc, quen một công nương nhà Mạc hát hay, đối giỏi, từ đó có thêm các làn điệu lượn Slương, lượn Nàng Hai. Lễ gồm ba phần: đón Hai, cầu Hai, tiễn Hai, kéo dài nhiều đêm hát, cầu các “mẹ Hai” trên trời trừ sâu bọ, cho mưa thuận gió hòa.
Ngoài ra là lễ lồng tồng đầu xuân (13–15 tháng Giêng), tục thờ thổ công ở gốc cây đầu làng, và vai trò của thầy tào, thầy mo, bà then trong đời sống tâm linh.
Hành chính
Địa chỉ từ 1/7/2025: xóm …, xã Thạch An, tỉnh Cao Bằng. Cần phân biệt “xã Thạch An” (đơn vị hiện hành) với “huyện Thạch An” (đã kết thúc hoạt động) — người ở Đông Khê, Đức Long, Canh Tân, Minh Khai không thuộc xã Thạch An. Người dân ba xã cũ làm thủ tục tại UBND xã Thạch An (trụ sở cũ xã Vân Trình).
Bản đồ Xã Thạch An
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Thạch An được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Xã Lê Lai | Huyện Thạch An | Tỉnh Cao Bằng | toàn bộ |
| Xã Vân Trình | Huyện Thạch An | Tỉnh Cao Bằng | toàn bộ |
| Xã Tiên Thành | Huyện Quảng Hòa | Tỉnh Cao Bằng | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Thạch An mới gồm những xã cũ nào?
Gồm xã Lê Lai, xã Vân Trình (huyện Thạch An cũ) và xã Tiên Thành (huyện Quảng Hòa cũ), theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15, hoạt động từ 1/7/2025.
Tên Thạch An có nghĩa là gì?
Thạch An là tên huyện lập năm 1835 khi Minh Mệnh chia huyện Thạch Lâm. Chưa tìm được văn bản Hán gốc nên chưa giải nghĩa chắc chắn; theo từ điển, âm thạch ứng với chữ 石 (đá), âm an ứng với 安 (yên ổn) và các chữ khác.
Xã Thạch An có phải là huyện Thạch An cũ không?
Không. Huyện Thạch An cũ nay chia thành nhiều xã (Đông Khê, Đức Long, Canh Tân, Minh Khai, Thạch An và một phần Kim Đồng); xã Thạch An chỉ là vùng Lê Lai – Vân Trình cộng Tiên Thành.
Lễ hội Nàng Hai bắt nguồn từ đâu?
Theo truyền thuyết được nghiên cứu ghi lại, xã Tiên Thành (xưa là Tiên Giao), nay thuộc xã Thạch An, là nơi phát sinh lễ hội Nàng Hai.
Diện tích và dân số xã Thạch An là bao nhiêu?
Diện tích 113,74 km², dân số 7.589 người (số liệu sắp xếp năm 2025).
Cùng Huyện Thạch An, Huyện Quảng Hòa trước đây
- Xã Bế Văn Đàn 10.253
- Xã Canh Tân 4.513
- Xã Độc Lập 8.400
- Xã Đông Khê 9.099
- Xã Đức Long 5.236
- Xã Hạnh Phúc 15.009
- Xã Kim Đồng 6.056
- Xã Minh Khai 4.437
- Xã Phục Hòa 14.339
- Xã Quảng Uyên 16.689
- Xã Trà Lĩnh 10.805
← Toàn bộ 56 xã, phường của Cao Bằng Tra tên xã cũ → mới