Xã Đức Long

Tổng quan

Tháng 9/1950, từ một điểm cao ở Nà Lạn, Chủ tịch Hồ Chí Minh quan sát trận đánh cứ điểm Đông Khê và viết bài thơ “Lên núi”. Nơi ấy nay thuộc xã Đức Long, tỉnh Cao Bằng — xã ở góc đông nam của tỉnh, giáp Trung Quốc ở phía đông và tỉnh Lạng Sơn ở phía nam.

Xã mới gồm ba xã cũ Đức Long, Thụy Hùng và Lê Lợi của huyện Thạch An; trụ sở đặt tại xóm Khuổi Cáp (hoặc xóm Đoàn Kết, theo dữ liệu sắp xếp). Diện tích 106,93 km², dân số 5.236 người, mật độ khoảng 49 người/km², thấp hơn nhiều so với xã Phục Hòa láng giềng (khoảng 117).

Trên địa bàn có Khu di tích quốc gia đặc biệt Địa điểm Chiến thắng Biên giới năm 1950 với Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, đồn biên phòng Đức Long và khu vực cửa khẩu Nà Lạn — một cửa khẩu đã có từ thời Pháp thuộc.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới giữ tên xã Đức Long cũ. Tên này đã có ít nhất từ thời Pháp thuộc: tài liệu của tỉnh ghi đường biên Cao Bằng – Quảng Tây thời đó bắt đầu từ cột mốc chính “xã Đức Long, châu Thạch An”, và cửa khẩu Nà Lạn thuộc xã Đức Long.

Hán Việt: chưa tìm được văn bản Hán gốc ghi tên xã, nên bài không gán chữ Hán và không giải nghĩa cả tên. Theo từ điển, âm đức ứng với chữ 德 (đạo đức; dị thể 悳); âm long ứng với nhiều chữ, như 隆 (thịnh, dồi dào) và 龍 (rồng).

Tên các xã cũ: Lê Lợi trùng tên vị vua khai sáng nhà Hậu Lê; năm 2020 xã Danh Sỹ đã nhập vào Lê Lợi. Thụy Hùng là tên Hán Việt (thụy: điềm lành; hùng: mạnh mẽ). Chưa tìm được tư liệu về thời điểm và lý do đặt các tên này.

Trùng tên: trước năm 2025 Cao Bằng có xã Đức Long thuộc huyện Hòa An (nay thuộc xã Nam Tuấn), nên văn bản sắp xếp ghi “xã Đức Long (huyện Thạch An)”. Hiện cả nước chỉ còn một xã Đức Long — xã này.

Địa lý

Theo Wikipedia, xã giáp xã Phục Hòa ở phía bắc, xã Thạch An và xã Đông Khê ở phía tây, tỉnh Lạng Sơn ở phía nam, Trung Quốc (Quảng Tây) ở phía đông.

Theo Wikipedia, trên địa bàn có các đỉnh Cốc Phường, Keng Phân, Khau Múc, Lầm Lường, Lũng Phản, Phia Tòn; suối Bản Là, Nà Đao, No Đạo, Nà Rị. Thế kỷ XIX, đoạn biên giới phía đông nam Thạch An được mô tả là có cả núi đá dựng đứng, sông suối và đường mòn; một đường mòn đi về phía đông nam tới trại Nà Lạn, giáp châu Hạ Đống của nhà Thanh.

Lịch sử

Vùng biên Nà Lạn từ thế kỷ XIX đã là điểm giao thương: năm 1844 nhà Nguyễn đặt sở thuế cửa Nà Lạn, các năm Thiệu Trị thu từ 100 đến 355 lạng bạc. Cuối thế kỷ XIX – đầu XX, các xã phía đông nam châu Thạch An có phong trào chống Pháp kéo dài (1886–1907).

Chiến dịch Biên giới 1950: sáng 16/9/1950, khi quân ta nổ súng đánh Đông Khê, Bác Hồ ra Sở chỉ huy tiền phương tại Nà Lạn (xã Đức Long) để trực tiếp quan sát. Tại đây Người làm bài thơ “Lên núi”: “Chống gậy lên non xem trận địa / Vạn trùng núi đỡ vạn trùng mây / Quân ta khí mạnh nuốt Ngưu Đẩu / Thề diệt xâm lăng lũ sói cầy”.

• Sau 1975 — Đức Long, Thụy Hùng, Lê Lợi là các xã của huyện Thạch An (thuộc Cao Lạng, rồi Cao Bằng từ 1978).
• 1/2/2020 — Nghị quyết 864/NQ-UBTVQH14 nhập xã Danh Sỹ vào xã Lê Lợi.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 sắp xếp Đức Long, Thụy Hùng, Lê Lợi thành xã Đức Long, hoạt động từ 1/7/2025.

Dân cư – xã hội

Dân số 5.236 người, sống thưa trong các xóm thung lũng. Huyện Thạch An cũ có năm dân tộc chính Tày, Nùng, Mông, Dao, Kinh. Chưa có số liệu công bố riêng về thành phần dân tộc của ba xã cũ. Trên địa bàn có đồn biên phòng Đức Long. Thế kỷ XIX, các chợ vùng biên Thạch An có thương nhân người Hoa và người Kinh mang hàng đến bán, mua hương liệu và bạc.

Kinh tế

Chưa tìm được số liệu công bố riêng về kinh tế của ba xã cũ. Ở cấp huyện, cây hồi được huyện Thạch An cũ xác định là cây trồng mũi nhọn để giảm nghèo (gần 3.000 ha theo báo chí). Thụy Hùng nằm trong nhóm xã trồng thạch đen nhiều nhất huyện Thạch An (Tạp chí Công Thương, 2023) — cây ngắn ngày mang nhãn hiệu chứng nhận “Thạch đen Thạch An – Cao Bằng”.

Văn hóa

Khu di tích quốc gia đặc biệt Địa điểm Chiến thắng Biên giới năm 1950 (huyện Thạch An cũ) có Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh; ngày 2/2/2025 Thủ tướng Phạm Minh Chính đã dâng hương tại đây. Theo Wikipedia, trên địa bàn xã còn đài quan sát của Sở chỉ huy chiến dịch.

Nghiên cứu năm 2023 ghi ở huyện Thạch An xưa phổ biến lễ hội cầu mùa Nàng Hai, lễ lồng tồng (xuống đồng) tổ chức ba ngày 13, 14, 15 tháng Giêng, và tục thờ thổ công ở gốc cây đầu làng.

Du lịch

Các điểm gắn với Chiến dịch Biên giới 1950 trong vùng Thạch An cũ gồm Nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh và đài quan sát ở Nà Lạn (xã Đức Long), di tích đồn Đông Khê và nghĩa trang liệt sĩ Đông Khê (xã Đông Khê). Đức Long là xã biên giới, việc đi lại gần đường biên theo quy định của đồn biên phòng.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025: xóm …, xã Đức Long, tỉnh Cao Bằng. Người dân ba xã cũ làm thủ tục tại UBND xã Đức Long.

Bản đồ Xã Đức Long

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Đức Long được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1657/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Thạch An trước đây

• Xã Canh Tân 4.513
• Xã Đông Khê 9.099
• Xã Kim Đồng 6.056
• Xã Minh Khai 4.437
• Xã Thạch An 7.589