Xã Ngọc Hồi

Tổng quan

Rạng sáng mồng 5 Tết Kỷ Dậu (30/1/1789), vua Quang Trung cưỡi voi chỉ huy đội quân cảm tử với những tấm ván gỗ bện rơm ngấm nước tấn công đồn Ngọc Hồi – tiền đồn mạnh nhất của quân Thanh phía nam Thăng Long. Chiều cùng ngày, quân Tây Sơn tiến vào kinh thành. Làng Ngọc Hồi nay là trung tâm của xã Ngọc Hồi, cửa ngõ phía nam Hà Nội trên quốc lộ 1 và đường sắt Bắc – Nam.

Xã rộng 13,35 km², dân số 43.864 người, mật độ khoảng 3.285 người/km². Trụ sở đặt tại thôn Đại Áng. Đầu làng Ngọc Hồi có tượng đài chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa dựng năm 1989.

Tên gọi và ý nghĩa

Xã mới giữ tên xã Ngọc Hồi cũ, vốn là tên làng Ngọc Hồi. Theo tư liệu về làng, đầu thế kỷ XIII Ngọc Hồi có tên là Vĩnh Khang. Tên xã cũng có lịch sử riêng: tháng 1/1946, làng Ngọc Hồi hợp với Yên Kiện, Lưu Phái thành xã Ngọc – Yên – Lưu (ghép chữ đầu tên ba làng); từ 1948 vùng này thuộc các xã Việt Hưng, Đại Hưng; sau Cải cách ruộng đất là xã Việt Hưng, và năm 1968 xã Việt Hưng đổi tên thành xã Ngọc Hồi – theo tên làng Ngọc Hồi.

Chữ ngọc là 玉 – đá quý, vật quý, thường dùng trong địa danh với nghĩa tốt đẹp. Âm hồi có nhiều chữ (như 回 – trở về, vòng quanh); các tài liệu đã tra không ghi chữ Hán của tên làng, nên không thể khẳng định nghĩa cả tên. Đáng chú ý, chữ Hồi xuất hiện ở cả Ngọc Hồi lẫn Hà Hồi – hai đồn quân Thanh bị quân Tây Sơn phá trong Tết Kỷ Dậu – nay thuộc hai xã láng giềng Ngọc Hồi và Hồng Vân.

Làng Yên Kiện trong xã xưa tên là Khang Kiện, thường gọi là Chạ Yên – "chạ" là từ Việt cổ chỉ đơn vị cư trú kiểu làng. Ngoài xã Ngọc Hồi ở Hà Nội, tên Ngọc Hồi còn là tên huyện cũ của tỉnh Kon Tum; sau sắp xếp năm 2025, chỉ có một đơn vị cấp xã tên Ngọc Hồi.

Địa lý

Xã Ngọc Hồi giáp xã Nam Phù và xã Hồng Vân ở phía đông; xã Đại Thanh và xã Tam Hưng ở phía tây; xã Thường Tín ở phía nam; xã Đại Thanh và xã Thanh Trì ở phía bắc (ranh giới với Thanh Trì là sông Tô Lịch).

Làng Ngọc Hồi nằm ở đầu mối giao thông thủy bộ: quốc lộ 1 chạy song song đường sắt Bắc – Nam dọc làng hơn một cây số; sông Tô Lịch từ Hồ Tây – Ngã Tư Sở chảy qua xuôi về Thường Tín. Ruộng trong vùng phần nhiều là ruộng trũng.

Lịch sử

Thời Trần

Đầu thế kỷ XIII, làng Vĩnh Khang (Ngọc Hồi) do ba anh em Bảo Công, ả Mô nương, Nhị Mô nương cai quản, trở thành một thế lực quân sự mạnh. Theo tư liệu làng, Trần Thủ Độ mang quân đến trấn dẹp nhưng bị đánh bại; về sau Bảo Công đem quân về với triều Trần và lập công trong kháng chiến chống Nguyên – Mông. Sau khi mất, ba anh em được phong Quảng Hóa đại vương, ả Mô công chúa, Nhị Mô công chúa; đình Ngọc Hồi còn giữ 16 đạo sắc phong.

Trận Ngọc Hồi (1789)

Tháng 12/1788, quân Thanh dựng đồn Ngọc Hồi bảo vệ phía nam Thăng Long. Sau khi đồn Hà Hồi bị hạ (28/1/1789), đồn Ngọc Hồi được tăng lên khoảng 30.000 quân, có lũy đất, chông sắt, địa lôi, do đề đốc Hứa Thế Hanh chỉ huy. Ngày 30/1/1789 quân Tây Sơn phá đồn; Hứa Thế Hanh, Trương Triều Long tử trận, Sầm Nghi Đống thắt cổ tự tử. Các địa danh Đồng Đồn, Nền Đồn, Cây đa Đồn, gò Mả Cả, Mả Ngô, "Ao máu" còn lưu dấu trận đánh.

Hành chính hiện đại

Trước Cách mạng, làng Ngọc Hồi thuộc tổng Cổ Điển, huyện Thanh Trì, phủ Thường Tín, tỉnh Hà Đông. Năm 1961 vùng này thuộc huyện Thường Tín; năm 1968 xã Việt Hưng đổi tên Ngọc Hồi; năm 1979 xã về huyện Thanh Trì, Hà Nội. Theo Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15, xã Ngọc Hồi mới gồm toàn bộ xã Ngọc Hồi, phần còn lại của xã Liên Ninh và một phần các xã Đại Áng, Duyên Thái, Khánh Hà. Ngày 27/8/2025 các tổ dân phố (như Cơ khí và Xây lắp số 7, Cụm 591) chuyển thành thôn; năm 2026 xã có 13 thôn.

Dân cư – xã hội

Dân số 43.864 người, sống trong các làng Ngọc Hồi, Yên Kiện, Lạc Thị, Đại Áng, Nguyệt Áng, Vĩnh Thịnh, Vĩnh Trung, Phương Nhị, Nhị Xuân, Phúc Am, Yên Phú và các khu dân cư gắn với cơ quan, xí nghiệp dọc quốc lộ 1A. Làng Yên Kiện vốn nhỏ – đầu thế kỷ XX chỉ có 275 nhân khẩu – và theo tư liệu làng từng phải bán cả đình, ruộng sau một vụ kiện tụng ruộng đất kéo dài.

Hệ thống trường mầm non, tiểu học, THCS của các xã cũ (như THCS Ngọc Hồi) tiếp tục phục vụ theo xã mới.

Kinh tế

Kinh tế xã dựa vào công nghiệp, dịch vụ dọc quốc lộ 1A và nghề phụ ở các làng. Khu công nghiệp Ngọc Hồi có nhiều doanh nghiệp in ấn bao bì, thức ăn chăn nuôi, cửa nhựa, may mặc. Danh mục làng nghề của huyện Thanh Trì cũ ghi: nghề làm nón ở Lạc Thị (Ngọc Hồi) và Vĩnh Thịnh (Đại Áng); nghề may ở thôn Vĩnh Trung (Đại Áng).

Vì ruộng trũng, thu nhập nông nghiệp xưa thấp và bấp bênh nên dân các làng sớm làm thêm nghề phụ – một đặc điểm được tư liệu làng Yên Kiện ghi lại.

Văn hóa – di tích

• Đình Ngọc Hồi – dựng giữa thế kỷ XVIII, hướng tây nam, kết cấu "ngoài chữ Quốc, trong chữ Vương"; giữ bản hương ước khắc trên cột đá lập năm Cảnh Hưng thứ 5 (1744) ghi công người họ Đình hiến 1 mẫu 6 sào đất dựng đình.
• Chùa Ngọc Hồi – còn quả chuông đúc năm Minh Mệnh thứ 5 (1824).
• Tượng đài chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa – dựng năm 1989 nhân kỷ niệm 200 năm chiến thắng, với ba mũi tên hướng về Thăng Long.

Lễ hội làng Ngọc Hồi diễn ra từ mồng 8 đến 10 tháng Hai âm lịch, ngoài tế lễ, rước sắc còn có rước cỗ chay (mỗi giáp một người sửa).

Giao thông

Quốc lộ 1A và đường sắt Bắc – Nam chạy dọc xã. Vùng này còn dấu vết con đường cổ "đường Quai" hay "đường cái cao" từ đầu cầu Ngọc Hồi qua Yên Kiện, Lạc Thị, Ích Vịnh lên Quỳnh Đô, chợ Mơ vào Thăng Long – có nhà nghiên cứu cho là đoạn đường Thiên Lý xưa.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: "Thôn …, xã Ngọc Hồi, Thành phố Hà Nội". Cư dân các xã Liên Ninh, Đại Áng, Duyên Thái, Khánh Hà cũ cần kiểm tra thôn của mình, vì các xã này bị chia cho nhiều xã mới. Thủ tục hành chính làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã hoặc qua Cổng dịch vụ công.

Bản đồ Xã Ngọc Hồi

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Ngọc Hồi được lập từ 5 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Thanh Trì, Huyện Thường Tín trước đây

• Phường Định Công 85.502
• Phường Hà Đông 185.205
• Phường Hoàng Liệt 55.820
• Phường Khương Đình 86.286
• Phường Phú Lương 52.024
• Phường Thanh Liệt 76.238
• Phường Yên Sở 40.948
• Xã Chương Dương 59.973
• Xã Đại Thanh 92.557
• Xã Hồng Vân 58.685
• Xã Nam Phù 42.772
• Xã Phú Xuyên 96.635
• Xã Thanh Trì 51.393
• Xã Thượng Phúc 45.464
• Xã Thường Tín 70.739