Phường Thanh Liệt

Tổng quan

Phường Thanh Liệt là đơn vị ghép từ bảy mảnh của năm quận, huyện cũ: Thanh Trì, Hà Đông, Thanh Xuân, Hoàng Mai. Trục định hình phường là dòng sông Tô Lịch ở phía đông và tuyến đường Nguyễn Xiển – Xa La, Chiến Thắng, đường 70 ở giữa; xen giữa các khu đô thị mới vẫn còn những làng cổ như Thanh Liệt (làng Quang), Triều Khúc, Yên Xá.

Phường rộng 6,44 km², dân số 76.238 người, mật độ khoảng 11.800 người/km². Trụ sở đặt tại ngõ 300 đường Nguyễn Xiển. Tên phường kế thừa tên xã Thanh Liệt của huyện Thanh Trì – quê hương của nhà giáo Chu Văn An đời Trần.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên phường lấy nguyên tên xã Thanh Liệt (huyện Thanh Trì cũ), vốn là tên một làng cổ trải dọc bờ sông Tô Lịch hơn một cây số. Trong dân gian làng còn được gọi là làng Quang, Kẻ Quang – dấu vết của tên cũ Quang Liệt.

Theo các tư liệu địa chí được Wikipedia tiếng Việt tổng hợp, đầu thế kỷ XIX Quang Liệt là tên một xã và một tổng thuộc huyện Thanh Trì, phủ Ứng Thiên, trấn Sơn Nam Thượng. Năm Thiệu Trị thứ tư (1844), tên làng và tên tổng được đổi thành Thanh Liệt. Lý do đổi tên chưa tra được tài liệu ghi rõ.

Về mặt chữ, âm thanh có nhiều chữ Hán: 清 (trong, sạch), 青 (xanh)…; âm liệt có 烈 (mạnh mẽ, cương liệt, cũng dùng trong "liệt nữ", "tiên liệt") và 列 (hàng lối, bày ra). Chưa tìm được văn bản Hán Nôm công bố cho biết làng dùng cặp chữ nào, nên ở đây chỉ nêu các khả năng; nếu theo cặp 清烈 thường gặp trong địa danh thì tên mang nghĩa "trong sạch, cương trực".

Tên Thanh Liệt gắn với quận Thanh Trì từ thời Nguyễn đến năm 2025; nay là tên một phường. Trong danh sách đơn vị hành chính cấp xã năm 2025 không thấy xã, phường nào khác trùng tên.

Địa lý

Theo mô tả ranh giới khi lập phường, Thanh Liệt giáp phường Định Công và Hoàng Liệt ở phía đông (ranh giới tự nhiên là sông Tô Lịch), giáp phường Đại Mỗ và Hà Đông ở phía tây, phường Kiến Hưng và xã Đại Thanh ở phía nam, phường Thanh Xuân và Khương Đình ở phía bắc.

Địa hình là đồng bằng thấp của vùng tây nam Hà Nội, xưa là ruộng trũng ven sông Tô Lịch và sông Nhuệ. Làng Thanh Liệt chạy theo bờ Tô Lịch; bên sông có cầu Quang Bình nối sang làng Bằng Liệt và cầu Tó trên đường 70 (Văn Điển – Hà Đông). Văn bia "Quang Bình kiều bi ký" ghi việc tu sửa cầu Quang Bình năm 1734 với tiền công đức của mẹ chúa Trịnh Doanh. Khí hậu nhiệt đới gió mùa của đồng bằng Bắc Bộ, mùa đông lạnh, mùa hè nóng ẩm mưa nhiều.

Lịch sử

Các làng cũ

Làng Thanh Liệt đầu thế kỷ XIX là xã Quang Liệt thuộc tổng Quang Liệt, huyện Thanh Trì; năm 1831 thuộc tỉnh Hà Nội, năm 1902 thuộc tỉnh Cầu Đơ, năm 1904 thuộc tỉnh Hà Đông. Ngày 20/4/1961, xã Thanh Liệt cùng một số xã của huyện Thanh Trì được chuyển về thành phố Hà Nội. Các làng Triều Khúc, Yên Xá thuộc xã Tân Triều, huyện Thanh Trì. Thôn Văn Quán vốn thuộc xã Văn Yên của thị xã Hà Đông.

Các đơn vị cũ trước năm 2025

• Năm 1982 lập phường Thanh Xuân Bắc trên đất ba thôn Phùng Khoang, Triều Khúc và Cự Chính; năm 1996 lập phường Hạ Đình khi lập quận Thanh Xuân.
• Năm 1994 lập phường Văn Mỗ (thị xã Hà Đông) từ hai thôn Văn Quán, Mỗ Lao; năm 2008 tách thành phường Văn Quán và phường Mộ Lao.
• Năm 2003 xã Đại Kim chuyển thành phường thuộc quận Hoàng Mai.
• Xã Tả Thanh Oai thuộc huyện Thường Tín (tỉnh Hà Tây, rồi Hà Sơn Bình) từ 1965, về huyện Thanh Trì năm 1979.
• Năm 2024 phường Thanh Xuân Nam nhập vào phường Thanh Xuân Bắc.

Sắp xếp năm 2025

Theo Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15 (16/6/2025), phường Thanh Liệt được lập từ một phần xã Tả Thanh Oai và phần còn lại của phường Đại Kim, phường Thanh Xuân Bắc, phường Hạ Đình, phường Văn Quán, xã Thanh Liệt, xã Tân Triều – sau khi các đơn vị này đã cắt một phần sang các phường Định Công, Hoàng Liệt, Khương Đình, Thanh Xuân và Hà Đông. Phường có hiệu lực từ 1/7/2025. Theo Wikipedia, sau sắp xếp phường gồm 31 tổ dân phố và thôn; tháng 8/2025 các thôn Triều Khúc, Yên Xá, Thượng, Nội, Tràng, Vực Văn được chuyển thành tổ dân phố.

Dân cư – xã hội

Dân số 76.238 người. Dân cư gồm hai lớp rõ rệt: cư dân gốc trong các làng Thanh Liệt, Triều Khúc, Yên Xá sống theo dòng họ, có đình chùa và hội làng; và cư dân các khu đô thị, chung cư, khu tập thể mọc lên dọc Nguyễn Xiển, Chiến Thắng, Kim Giang từ thập niên 2000. Người Kinh chiếm đa số.

Địa bàn có nhiều cơ sở đào tạo và y tế lớn. Theo Wikipedia, tại đây có một cơ sở của Bệnh viện K (cơ sở Tân Triều) và Bệnh viện 09; các trường đại học, học viện như Học viện Kỹ thuật Mật mã, Trường Đại học Sư phạm Nghệ thuật Trung ương, Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải. Lượng sinh viên và người bệnh, người nhà đến từ các tỉnh tạo nên nhu cầu nhà trọ, dịch vụ ăn uống lớn quanh khu vực Tân Triều.

Kinh tế

Kinh tế phường chủ yếu là thương mại – dịch vụ đô thị: cửa hàng, siêu thị nhỏ, quán ăn, nhà trọ, vận tải và giao nhận hàng hóa nhỏ lẻ phục vụ mật độ dân cư cao. Đất nông nghiệp ven sông Tô Lịch và sông Nhuệ phần lớn đã chuyển sang đất đô thị; các dự án nhà ở bám theo vành đai 3 (Nguyễn Xiển – Xa La) và trục Chiến Thắng nối sang Hà Đông.

Trước đô thị hóa, cư dân các làng ven sông Tô Lịch, sông Nhuệ sống bằng lúa nước trên ruộng chiêm trũng, kết hợp buôn bán nhờ vị trí sát kinh thành và tỉnh lỵ Hà Đông; đến nay sinh kế chuyển hẳn sang dịch vụ, cho thuê nhà, kinh doanh hộ gia đình.

Văn hóa – di tích

• Chu Văn An (1292–1370), nhà giáo, thầy thuốc cuối đời Trần, quê làng Quang (Thanh Liệt); làng có đình thờ ông. Tên ông được đặt cho nhiều trường học trên cả nước.
• Phạm Tu (476–545), võ tướng giúp Lý Nam Đế dựng nước Vạn Xuân, được tư liệu địa phương ghi là người vùng Thanh Liệt; tên ông được đặt cho một trường tiểu học trong phường.
• Đình, chùa, đền làng Yên Xá và làng Triều Khúc được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa (lần lượt năm 1990 và 1993).
• Cầu đá Quang Bình và văn bia sửa cầu năm 1734 là dấu tích giao thông cổ trên sông Tô Lịch.

Đài Phát thanh – Truyền hình Hà Nội từng nhận xét Thanh Liệt gìn giữ được đình, đền và lễ hội cổ ngay trong quá trình đô thị hóa nhanh. Ngoài ra, nhà yêu nước Vũ Hoành (1873–1946), giáo viên Đông Kinh Nghĩa Thục, cũng được ghi là người địa phương.

Giao thông

Phường nằm trên các trục: đường Nguyễn Xiển – Xa La (vành đai 3 phía tây nam), đường Chiến Thắng nối Thanh Xuân với Hà Đông, đường Kim Giang, đường 70 (Văn Điển – Hà Đông) và đường Cầu Bươu. Hướng đông vượt sông Tô Lịch sang Hoàng Mai, hướng tây nối vào nội thị Hà Đông.

Hành chính

Địa chỉ mới ghi: "…, phường Thanh Liệt, Thành phố Hà Nội". Vì phường ghép từ phần còn lại của bảy đơn vị, cư dân Văn Quán, Hạ Đình, Thanh Xuân Bắc, Đại Kim, Tân Triều, Tả Thanh Oai cũ cần kiểm tra tổ dân phố của mình thuộc phường nào. Thủ tục hành chính làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của phường hoặc qua cổng dịch vụ công.

Bản đồ Phường Thanh Liệt

Ghim đặt tại vị trí trụ sở phường. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Phường Thanh Liệt được lập từ 7 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Quận Hà Đông, Quận Thanh Xuân, Huyện Thanh Trì, Quận Hoàng Mai trước đây

• Phường Chương Mỹ 87.913
• Phường Đại Mỗ 80.462
• Phường Định Công 85.502
• Phường Dương Nội 56.091
• Phường Hà Đông 185.205
• Phường Hoàng Liệt 55.820
• Phường Hoàng Mai 98.502
• Phường Khương Đình 86.286
• Phường Kiến Hưng 70.833
• Phường Lĩnh Nam 20.706
• Phường Phú Lương 52.024
• Phường Phương Liệt 81.977
• Phường Tây Mỗ 46.894
• Phường Thanh Xuân 106.316
• Phường Tương Mai 136.292
• Phường Vĩnh Hưng 67.561
• Phường Vĩnh Tuy 90.583
• Phường Yên Hòa 77.029
• Phường Yên Nghĩa 49.643
• Phường Yên Sở 40.948
• Xã An Khánh 102.136
• Xã Bình Minh 80.066
• Xã Đại Thanh 92.557
• Xã Hồng Vân 58.685
• Xã Nam Phù 42.772
• Xã Ngọc Hồi 43.864
• Xã Thanh Trì 51.393
• Xã Thường Tín 70.739