Xã Can Lộc

Tổng quan

Xã Can Lộc là đơn vị cấp xã đông dân nhất trong sáu xã hình thành trên đất huyện Can Lộc cũ của tỉnh Hà Tĩnh. Lõi của xã là thị trấn Nghèn — huyện lỵ Can Lộc suốt mấy chục năm, được Bộ Xây dựng công nhận đô thị loại IV ngày 25/12/2024 — cùng hai xã Thiên Lộc và Vượng Lộc ở phía tây. Trụ sở xã đặt tại trụ sở cũ của UBND huyện Can Lộc.

Theo số liệu sắp xếp năm 2025, xã rộng 65,7 km², có 41.153 người, mật độ khoảng 626 người/km². Không gian xã trải từ phố chợ Nghèn bên sông Nghèn và quốc lộ 1 lên tới sườn nam dãy Hồng Lĩnh, nơi có chùa Hương Tích.

Ba điểm nhận diện thường được nhắc khi nói về vùng này: Ngã ba Nghèn gắn với phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930–1931; chùa Hương Tích trên núi Hồng Lĩnh; và làng Trảo Nha — quê của chí sĩ Ngô Đức Kế và quê nhà thơ Xuân Diệu.

Tên gọi và ý nghĩa

Tên từ đâu ra. Không xã cũ nào trong ba đơn vị hợp thành mang tên Can Lộc. Tên xã mới lấy lại tên huyện Can Lộc — đơn vị cấp huyện bị bãi bỏ cùng ngày 1/7/2025. Đây là cách Hà Tĩnh làm với nhiều thị trấn huyện lỵ: theo Báo Hà Tĩnh, 12 trong 69 đơn vị cấp xã mới của tỉnh lấy tên huyện, thị xã cũ, thường là nơi thị trấn trung tâm nhập với các xã lân cận. Nhờ vậy cái tên đã dùng hơn một thế kỷ rưỡi vẫn còn trên bản đồ hành chính.

Lịch sử tên. Thời Lê Thánh Tông (1469), vùng này là huyện Thiên Lộc thuộc phủ Đức Quang, thừa tuyên Nghệ An. Năm 1862 (Tự Đức thứ 15), triều Nguyễn đổi thành Can Lộc để tránh phạm húy. Trước nữa, thời Trần, huyện có tên Phỉ Lộc. Tên xã cũ Thiên Lộc — một trong ba xã hợp thành — chính là dấu vết của tên huyện thời Lê.

Chữ Hán và nghĩa. Wikipedia tiếng Việt ghi tên huyện là 甘祿: can 甘 nghĩa là ngọt, bằng lòng; lộc 祿 là bổng lộc, điều tốt lành. Một bài trên Báo Hà Tĩnh (2025) đưa cách giải khác: Can Lộc là “cầu lộc”, chỉ vùng đất có nhiều người làm quan, ước được làm quan để ăn lộc nước. Hai nguồn giải nghĩa khác nhau và chưa có văn bản gốc của lần đổi tên năm 1862 để đối chiếu, nên cả hai được nêu song song.

Tên Nôm và tên khác. Phần đất thị trấn Nghèn từng mang các tên Đan Liên (thời Lý – Trần), Trảo Nha (thời Lê), rồi Đại Lộc, Tiến Lộc; tên “Nghèn” lấy theo sông Nghèn. Nhà thơ Xuân Diệu lấy tên làng Trảo Nha làm bút danh. Trong cả nước, không có xã phường nào khác trùng tên Can Lộc.

Địa lý

Xã nằm ở phần giữa vùng Can Lộc cũ. Theo bản đồ hành chính sau sắp xếp, phía bắc giáp phường Nam Hồng Lĩnh và xã Cổ Đạm, phía đông giáp xã Tùng Lộc, phía nam giáp xã Xuân Lộc và xã Đông Kinh, phía tây giáp xã Gia Hanh.

Địa hình chia hai phần rõ: phía bắc là sườn núi Hồng Lĩnh — dãy núi được xưng tụng “Hoan Châu đệ nhất danh thắng”; phía nam là đồng bằng phù sa nằm giữa núi Hồng Lĩnh và núi Trà Sơn. Sông Nghèn chảy qua xã theo hướng tây bắc – đông nam rồi ra biển ở Cửa Sót; sông đan xen với kênh nhà Lê, tuyến đường thủy cổ nối từ vùng Hoa Lư vào tới Đèo Ngang.

Khí hậu nhiệt đới gió mùa của Bắc Trung Bộ: mưa tập trung từ tháng 7 đến tháng 11, mùa hè chịu gió tây khô nóng (gió Lào), mùa mưa bão dễ gây ngập vùng trũng ven sông.

Lịch sử

Vùng đất xã Can Lộc hôm nay là nơi đặt lỵ sở huyện từ đầu thế kỷ XX: năm 1921 xã Trảo Nha được chuyển về huyện Can Lộc, năm 1927 lỵ sở huyện đặt tại thôn Yên Vinh. Các mốc chính của phần thị trấn Nghèn:

• 10/1945 — tách thành xã Trảo Nha và xã Vĩnh Yên; năm 1953 lại chia thành Tiến Lộc và Đại Lộc.
• 27/10/1984 — lập thị trấn Can Lộc (huyện lỵ) từ một phần đất Đại Lộc và Thiên Lộc.
• 2/8/1999 — nhập xã Đại Lộc vào thị trấn Can Lộc và đổi tên thành thị trấn Nghèn.
• 1/1/2020 — theo Nghị quyết 819/NQ-UBTVQH14, xã Tiến Lộc nhập vào thị trấn Nghèn.
• 25/12/2024 — thị trấn Nghèn được công nhận đô thị loại IV.

Huyện Can Lộc trải qua nhiều lần đổi ranh giới: năm 1992 tách Đậu Liêu, Thuận Lộc để lập thị xã Hồng Lĩnh; năm 2007 bảy xã phía đông chuyển sang huyện Lộc Hà.

Ngày 16/6/2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của Hà Tĩnh; thị trấn Nghèn, xã Thiên Lộc và xã Vượng Lộc hợp thành xã Can Lộc, hoạt động từ 1/7/2025, cùng ngày cấp huyện chấm dứt. Báo Hà Tĩnh ghi nhận xã mới Can Lộc là nơi tổ chức thử nghiệm kỳ họp thứ nhất HĐND xã trước ngày chính thức vận hành.

Dân cư và xã hội

Với 41.153 người, Can Lộc đông dân hơn hẳn các xã cùng vùng. Dân cư dày nhất ở khu phố Nghèn dọc quốc lộ 1 và sông Nghèn; phía tây là các làng nông nghiệp của Thiên Lộc, Vượng Lộc tựa vào chân núi Hồng Lĩnh. Cư dân chủ yếu là người Kinh.

Là nơi đặt huyện lỵ từ năm 1927 tới năm 2025, khu vực Nghèn tập trung các cơ quan, chợ và cơ sở dịch vụ của huyện Can Lộc cũ.

Vùng này cũng gắn với ký ức chiến tranh: tiểu đội trưởng Võ Thị Tần và chiến sĩ Võ Thị Hợi — hai trong mười nữ thanh niên xung phong hy sinh ở Ngã ba Đồng Lộc ngày 24/7/1968 — đều quê Thiên Lộc.

Kinh tế

Kinh tế xã mang hai sắc thái. Khu vực Nghèn là đô thị huyện lỵ cũ với thương mại, dịch vụ, chợ và các cơ sở sản xuất nhỏ dọc quốc lộ 1. Hai xã Thiên Lộc, Vượng Lộc chủ yếu trồng lúa, rau màu và chăn nuôi theo kiểu vùng đồng bằng Can Lộc.

Nghề thủ công cũ đáng kể nhất là dệt chiếu Trảo Nha, được Wikipedia ghi nhận thuộc khu vực thị trấn cũ. Rượu nếp vùng Can Lộc cũng được biết đến như một đặc sản của huyện cũ.

Văn hóa và di tích

• Chùa Hương Tích (khu vực Thiên Lộc cũ, trên núi Hồng Lĩnh) — danh lam có từ thế kỷ XIV; lễ hội chính ngày 18 tháng 2 âm lịch.
• Ngã ba Nghèn — di tích phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh; ngày 12/9 hằng năm có hoạt động kỷ niệm.
• Di tích Ngô Đức Kế và nhà thờ Ngô Phúc Vạn ở khu vực Đại Lộc cũ (nay thuộc phần thị trấn Nghèn).
• Nhà thờ Trần Phúc Tuy (xóm Yên Đình, Thiên Lộc).
• Mộ trạng nguyên Bạch Liêu — ông quê làng Yên Xá (nay thuộc Yên Thành, Nghệ An), đỗ trạng nguyên năm 1266; theo Wikipedia, hậu duệ đã dời mộ ông về đồng Phù Quang, nay thuộc xã Can Lộc.
• Nhà thờ hoàng giáp Vũ Diễm ở Vượng Lộc cũ (Wikipedia ghi tại làng Đông Huề).

Thiên Lộc còn gắn với dòng họ Trần có nhiều võ quan như Trần Phúc Tuy, Trần Đình Tương, Trần Tất Thục. Dân ca ví, giặm Nghệ Tĩnh — được UNESCO ghi danh di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại ngày 27/11/2014 — là lối hát chung của cả vùng.

Nhân vật

• Ngô Đức Kế (1878–1929) — chí sĩ, nhà thơ, nhà báo, người làng Trảo Nha; dự thi Đình năm 1901 đỗ Á khoa, bị đày Côn Đảo 1908–1921, sau làm chủ bút báo Hữu thanh.
• Xuân Diệu (Ngô Xuân Diệu, 1916–1985) — nhà thơ Thơ mới; quê làng Trảo Nha, sinh ở quê mẹ Tuy Phước (Bình Định).
• Vũ Diễm (1705–?) — người xã Thổ Vượng (nay thuộc Vượng Lộc cũ), đỗ Hoàng giáp năm 1739.

Hành chính

Từ 1/7/2025, địa chỉ ghi theo dạng “thôn/tổ dân phố …, xã Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh”, không còn cấp huyện. Cần phân biệt xã Can Lộc (đơn vị mới) với huyện Can Lộc (đã bỏ): giấy tờ cũ ghi “thị trấn Nghèn, huyện Can Lộc” hay “xã Thiên Lộc, huyện Can Lộc” nay đều thuộc xã Can Lộc. Thủ tục hành chính làm tại trung tâm phục vụ hành chính công của xã.

Bản đồ Xã Can Lộc

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Can Lộc được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Can Lộc trước đây

• Xã Đồng Lộc 27.783
• Xã Gia Hanh 28.473
• Xã Trường Lưu 23.569
• Xã Tùng Lộc 20.944
• Xã Xuân Lộc 25.448