Xã Tùng Lộc

Tổng quan

Quê hương của cha con Đặng Tất – Đặng Dung, hai danh tướng nhà Hậu Trần, nay là xã Tùng Lộc mới của tỉnh Hà Tĩnh. Xã ra đời ngày 1/7/2025 khi hai xã liền kề Thuần Thiện và Tùng Lộc ở phía đông huyện Can Lộc cũ được gộp lại; trụ sở xã đặt tại trụ sở cũ của UBND xã Thuần Thiện.

Xã có diện tích 37,49 km² và 20.944 người, mật độ khoảng 559 người/km² — ít dân nhất trong sáu xã thuộc vùng Can Lộc cũ. Xã nằm trên đồng bằng, có kênh nhà Lê chảy qua.

Ngoài đền thờ họ Đặng, xã còn được biết với đền thờ Hà Tông Mục và tục lễ Kỳ phúc kèm hội thi vật của Thuần Thiện.

Tên gọi và ý nghĩa

Kế thừa tên xã cũ. Trong hai xã hợp thành, tên Tùng Lộc được giữ lại cho đơn vị mới; tên Thuần Thiện không còn là tên xã nhưng vẫn là tên vùng quen thuộc. Theo Báo Hà Tĩnh, 35 trong 69 đơn vị cấp xã mới của tỉnh chọn cách này — giữ nguyên tên một đơn vị cũ.

Phân tích Hán Việt. Âm tùng ứng với nhiều chữ Hán, phổ biến nhất là 松 (cây tùng, cây thông) và 從 (theo, đi theo). Âm lộc trong tên các xã Can Lộc ứng với chữ 祿 — bổng lộc, phúc lộc — của tên huyện. Chưa tìm được văn bản gốc ghi chữ Hán của tên xã Tùng Lộc, nên ở đây chỉ nêu nghĩa các chữ có thể ứng với âm, không chọn chữ nào. Từ điển nhà có mục Tùng Lộc ghi đây là xã thuộc huyện Can Lộc.

Chữ “Lộc” trong tên xã. Phần lớn xã của huyện Can Lộc cũ kết thúc bằng chữ Lộc, trùng với chữ cuối tên huyện: Thiên Lộc, Vượng Lộc, Kim Lộc, Song Lộc, Trường Lộc, Mỹ Lộc… Tùng Lộc cùng lớp tên đó, còn Thuần Thiện là trường hợp không mang chữ Lộc.

Làng xưa. Theo Wikipedia, Đặng Tất là người làng Tả Thiên Lộc, còn Hà Tông Mục là người làng Tỉnh Thạch, cả hai nay thuộc Tùng Lộc. Tên làng Tả Thiên Lộc mang chữ Thiên Lộc của huyện thời Lê, cho thấy tên huyện xưa từng in vào tên làng ở nhiều nơi trong vùng.

Trùng tên. Trong danh sách đơn vị cấp xã cả nước sau 1/7/2025, chỉ có một xã Tùng Lộc, thuộc Hà Tĩnh.

Địa lý

Tùng Lộc nằm ở rìa đông vùng Can Lộc cũ, giáp vùng Lộc Hà. Theo bản đồ hành chính sau sắp xếp: phía tây giáp xã Can Lộc, phía bắc giáp xã Cổ Đạm, phía đông giáp xã Hồng Lộc, phía nam giáp xã Đông Kinh.

Wikipedia mô tả làng Tỉnh Thạch, quê Hà Tông Mục, nằm ở phía nam núi Hồng Lĩnh. Qua xã có tuyến kênh nhà Lê — đường thủy cổ được xem là tuyến giao thông thủy nhân tạo đầu tiên trong lịch sử Việt Nam, nối từ vùng Hoa Lư vào tới Đèo Ngang; ở vùng Can Lộc, kênh đan xen với sông Nghèn, dòng sông chảy theo hướng tây bắc – đông nam rồi ra biển ở Cửa Sót.

Khí hậu chung của vùng Can Lộc: hai mùa rõ rệt, mưa tập trung từ tháng 7 đến tháng 11, mùa hè chịu ảnh hưởng gió tây khô nóng (gió Lào).

Lịch sử

Đất Tùng Lộc, Thuần Thiện thuộc huyện Thiên Lộc thời Lê, đến năm 1862 là huyện Can Lộc. Theo Đặng tộc đại tông phả, tổ bốn đời của Đặng Tất là Đặng Bá Kiển từ vùng Thăng Long dời vào Nghệ An châu; dòng họ này đã có người đỗ Thám hoa thời Trần.

Thời kỳ gần đây, các thay đổi chủ yếu ở cấp thôn: năm 2019, theo các nghị quyết 157/NQ-HĐND và 185/NQ-HĐND của HĐND tỉnh, một phần thôn Liên Sơn nhập vào thôn Tân Tùng Sơn, lập thôn Liên Tài Năng, và thôn Tây Hương được lập từ Tây Vinh và Tân Hương.

Ngày 16/6/2025, Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 nhập toàn bộ hai xã Thuần Thiện và Tùng Lộc thành xã Tùng Lộc. Từ 1/7/2025, huyện Can Lộc chấm dứt hoạt động, xã trực thuộc tỉnh Hà Tĩnh.

Dân cư và xã hội

Xã có 20.944 người theo số liệu sắp xếp năm 2025, mật độ khoảng 559 người/km². Trung tâm hành chính đặt ở khu trụ sở Thuần Thiện cũ. Các trường học và trạm y tế của hai xã cũ tiếp tục phục vụ theo địa bàn.

Vùng này có truyền thống khoa bảng được ghi chép từ sớm: dòng họ Hà ở làng Tỉnh Thạch có Tiến sĩ Hà Tông Trình (1434–1511) thời Lê sơ, từng giữ chức thượng thư ba bộ Binh, Hình, Công và Tế tửu Quốc Tử Giám; bảy đời sau là Tiến sĩ Hà Tông Mục. Dòng họ Đặng có Đặng Bá Tĩnh — ông nội Đặng Tất — đỗ Thám hoa thời Trần, theo Đặng tộc đại tông phả.

Kinh tế

Theo các tư liệu đã tra, kinh tế xã dựa vào nông nghiệp đồng bằng như phần lớn vùng Can Lộc cũ; không ghi nhận khu công nghiệp trên địa bàn. Ở cấp huyện cũ, Wikipedia ghi các nghề thủ công xưa như nấu gang, đúc lưỡi cày, dệt võng, dệt chiếu, và đặc sản rượu nếp Can Lộc; quốc lộ 1 là trục giao thông huyết mạch của vùng.

Văn hóa và di tích

• Đền thờ Đặng Tất và Đặng Dung — thờ hai cha con danh tướng thời Hậu Trần, những người dấy binh chống quân Minh đầu thế kỷ XV.
• Đền thờ Hà Tông Mục ở làng Tỉnh Thạch — nơi còn giữ bức đại tự ba chữ “Nhược xung hiên” do vua Khang Hy nhà Thanh viết tặng khi ông đi sứ năm 1703, khắc gỗ sơn son.
• Lễ Kỳ phúc và hội thi vật ở Thuần Thiện, tổ chức đầu xuân và vào dịp rằm tháng Sáu.

Bài thơ được truyền tụng nhất của Đặng Dung là Thuật hoài, được nhiều người truyền tụng; bản dịch có câu “Thù trả chưa xong đầu đã bạc”.

Nhân vật

• Đặng Tất (1357–1409) — danh tướng nhà Hậu Trần, người làng Tả Thiên Lộc; năm 1428 Lê Lợi cho lập đền thờ ông ở quê.
• Đặng Dung (1373–1414) — con Đặng Tất, tướng nhà Hậu Trần, tác giả bài Thuật hoài; Wikipedia ghi ông là người xã Mỹ Tho, huyện Thiên Lộc.
• Hà Tông Mục (1653–1707) — đỗ tiến sĩ năm 1688, đỗ đầu kỳ thi ứng chế và sau đó đỗ khoa Đông Các; làm đến Tả thị lang bộ Hình, năm 1699, khi nhà Thanh xâm lấn Bảo Lạc (Cao Bằng), cùng Nguyễn Hành đấu tranh ngoại giao đẩy lui, năm 1703 đi sứ nhà Thanh; là một trong các tác giả Đại Việt sử ký tục biên.
• Nguyễn Đình Quả — quan triều Lê, giữ chức Thái bộc tự khanh.

Bản đồ Xã Tùng Lộc

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Tùng Lộc được lập từ 2 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Can Lộc trước đây

• Xã Can Lộc 41.153
• Xã Đồng Lộc 27.783
• Xã Gia Hanh 28.473
• Xã Trường Lưu 23.569
• Xã Xuân Lộc 25.448