Trường Lưu là xã thuộc tỉnh Hà Tĩnh, lập ngày 1/7/2025 theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 trên cơ sở ba xã Kim Song Trường, Thường Nga và Phú Lộc của huyện Can Lộc cũ. Diện tích 49,92 km², dân số 23.569 người.
Tổng quan
Xã Trường Lưu chiếm góc tây bắc vùng Can Lộc cũ, giáp thị xã Hồng Lĩnh cũ và vùng Đức Thọ. Tên xã là tên một ngôi làng: làng Trường Lưu, quê của dòng văn Nguyễn Huy thế kỷ XVIII với Nguyễn Huy Oánh, Nguyễn Huy Tự, Nguyễn Huy Hổ. Xã thuộc tỉnh Hà Tĩnh, trụ sở đặt tại trụ sở cũ của UBND xã Kim Song Trường.
Diện tích 49,92 km², dân số 23.569 người, mật độ khoảng 472 người/km². Ba xã hợp thành có tầng lớp lịch sử chồng lên nhau: Kim Song Trường bản thân đã là kết quả gộp ba xã Kim Lộc, Song Lộc, Trường Lộc năm 2020; nay thêm Thường Nga và Phú Lộc.
Trên địa bàn xã có nhiều di tích gắn với các danh nho: nhà thờ Nguyễn Huy Oánh, Nguyễn Huy Tự, Nguyễn Huy Hổ ở Trường Lộc cũ; nhà thờ Nguyễn Thiếp (La Sơn Phu tử) ở Kim Lộc cũ; nhà thờ Thám hoa Phan Kính ở Song Lộc cũ. Kho mộc bản của trường Phúc Giang ở Trường Lưu đã được ghi danh di sản tư liệu ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương năm 2016.
Tên gọi và ý nghĩa
Tên từ đâu ra. Không xã cũ nào mang tên Trường Lưu. Tên mới là một địa danh đã tồn tại từ lâu — làng Trường Lưu, thuộc xã Trường Lộc cũ (từ 2020 là Kim Song Trường). Theo Báo Hà Tĩnh, 20 trong 69 đơn vị cấp xã mới của tỉnh chọn tên theo kiểu này: tên mới nhưng là địa danh vốn có, mang ý nghĩa lịch sử, văn hóa.
Lịch sử tên. Theo Wikipedia (bài Dòng họ Nguyễn Huy ở Trường Lưu), giữa thế kỷ XV, dưới triều Lê Thánh Tông, Nguyễn Uyên Hậu — Ngũ kinh bác sĩ dạy học ở Quốc Tử Giám — đến vùng La Giang, La Thạch và lập nên làng Tràng Lưu, về sau thường gọi là Trường Lưu. Thế kỷ XVIII, làng thuộc tổng Lai Thạch, huyện La Sơn, phủ Đức Quang, trấn Nghệ An — tức thời đó vùng này thuộc huyện La Sơn chứ không thuộc Thiên Lộc. Về sau làng nằm trong xã Trường Lộc của huyện Can Lộc; năm 2020 Trường Lộc nhập vào Kim Song Trường — tên ghép từ chữ đầu của Kim Lộc, Song Lộc, Trường Lộc. Năm 2025, tên ghép ấy nhường chỗ cho tên làng.
Phân tích Hán Việt. Chưa tìm được văn bản Hán Nôm công bố chữ Hán của tên làng, nên ở đây chỉ nêu các chữ ứng với từng âm theo từ điển: âm trường phổ biến nhất là 長 (dài, lâu) và 場 (bãi, nơi chốn); âm lưu phổ biến nhất là 流 (dòng chảy) và 留 (ở lại, lưu giữ). Chữ gốc của tên làng cần đối chiếu gia phả hoặc bộ văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu.
Tên các xã cũ. Thường Nga là một trong ít tên xã ở Can Lộc không mang chữ Lộc; Phú Lộc có làng Thượng Hà với nhà thờ họ Trần.
Trùng tên. Cả nước chỉ có một xã Trường Lưu. Dễ nhầm với xã Toàn Lưu (vùng Thạch Hà cũ) cùng tỉnh.
Địa lý
Theo bản đồ hành chính sau sắp xếp, Trường Lưu giáp phường Nam Hồng Lĩnh ở phía bắc, xã Hà Linh ở phía nam, xã Gia Hanh ở phía đông, xã Đức Thịnh và xã Đức Đồng ở phía tây — tức là xã nằm ở chỗ giáp ranh giữa vùng Can Lộc, Hồng Lĩnh và Đức Thọ cũ.
Vùng Can Lộc cũ có địa hình gồm đồng bằng, đồi núi, đầm lầy và sông suối; đồng bằng nằm giữa núi Trà Sơn và núi Hồng Lĩnh. Khí hậu có hai mùa rõ rệt, mưa tập trung từ tháng 7 đến tháng 11, mùa hè chịu ảnh hưởng gió tây khô nóng.
Lịch sử
Dòng họ Nguyễn Huy ở Trường Lưu bắt đầu nổi danh từ đời Nguyễn Huy Tựu, người đỗ thi Hương và làm đến Tham chính Thái Nguyên. Hai con ông đều đỗ tiến sĩ: Nguyễn Huy Quýnh (1772) và Nguyễn Huy Oánh. Thế kỷ XVIII, Thám hoa Nguyễn Huy Oánh (1713–1789) về quê lập Phúc Giang thư viện — vừa là kho sách hàng vạn quyển vừa là trường dạy học. Con ông, Nguyễn Huy Tự (1743–1790), viết truyện thơ Nôm Hoa tiên; cháu nội là Nguyễn Huy Hổ (1783–1841) viết Mai đình mộng ký. Các thế hệ sau của dòng họ lập ra Hồng Sơn văn phái.
Các mốc hành chính gần đây:
- 1/1/2020 — Nghị quyết 819/NQ-UBTVQH14 nhập ba xã Kim Lộc, Song Lộc, Trường Lộc thành xã Kim Song Trường.
- 16/6/2025 — Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 nhập Kim Song Trường, Thường Nga và Phú Lộc thành xã Trường Lưu, hoạt động từ 1/7/2025.
Tính ra, sáu đơn vị cấp xã thời trước 2020 nay nằm trọn trong một xã.
Dân cư và xã hội
Xã có 23.569 người theo số liệu sắp xếp năm 2025. Trung tâm hành chính đặt ở khu trụ sở Kim Song Trường cũ; trường học, trạm y tế của các xã cũ tiếp tục phục vụ theo địa bàn.
Làng Trường Lưu có ba dòng họ được nhắc trong bộ Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu: Nguyễn Huy, Trần Văn và Hoàng. Dòng họ Nguyễn Huy còn giữ 14 bản sắc phong cho các cá nhân và cho Phúc Giang thư viện qua nhiều triều đại.
Kinh tế
Theo Wikipedia, làng Trường Lưu từng có phường vải — nghề dệt vải của làng — nay đã mai một. Ở cấp huyện cũ, nghề thủ công xưa của Can Lộc gồm nấu gang, đúc lưỡi cày, dệt võng, dệt chiếu, và đặc sản rượu nếp. Tư liệu đã tra không ghi khu công nghiệp nào trên địa bàn xã.
Văn hóa và di tích
- Mộ và nhà thờ Nguyễn Huy Oánh, nhà thờ Nguyễn Huy Tự, nhà thờ Nguyễn Huy Hổ (Trường Lộc cũ).
- Mộc bản Trường Lưu (còn gọi Mộc bản Phúc Giang) — 383 bản khắc chữ Hán ngược để in ba bộ sách giáo khoa Nho giáo gồm 11 quyển (Tính lý toản yếu đại toàn, Ngũ kinh toản yếu đại toàn) và một quyển quy chế trường học (Thư viện quy lệ), do cha con Nguyễn Huy Oánh, Nguyễn Huy Tự soạn cho Phúc Giang thư viện. Tháng 5/2016, Ủy ban Chương trình Ký ức Thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương (MOWCAP) công nhận đây là di sản tư liệu ký ức thế giới.
- Hoàng Hoa sứ trình đồ — tập bản đồ hành trình đi sứ do Nguyễn Huy Oánh biên soạn khoảng 1765–1767, bản chép tay năm 1887 lưu tại tư gia con cháu dòng họ; được công nhận di sản tư liệu ký ức thế giới hai năm sau mộc bản.
- Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu — 48 văn bản của ba dòng họ Nguyễn Huy, Trần Văn, Hoàng, được MOWCAP công nhận năm 2023.
- Nhà thờ Nguyễn Thiếp (Kim Lộc cũ).
- Nhà thờ Phan Kính (Song Lộc cũ).
- Nhà thờ họ Trần ở làng Thượng Hà và chùa Bụt Sơn (Phú Lộc cũ).
Nhân vật
- Nguyễn Huy Oánh (1713–1789) — đỗ Thám hoa năm 1748, năm 1765 làm Chánh sứ sang nhà Thanh, tác giả Bắc dư tập lãm, Hoàng hoa sứ trình đồ; về quê năm 1783 lập Phúc Giang thư viện.
- Nguyễn Huy Tự (1743–1790) — tác giả truyện thơ Nôm Hoa tiên.
- Nguyễn Huy Hổ (1783–1841) — tác giả Mai đình mộng ký.
- Nguyễn Thiếp — La Sơn phu tử, sinh ở làng Nguyệt Ao (nay thuộc Kim Lộc cũ); năm 1791 vua Quang Trung lập Sùng chính thư viện và mời ông làm Viện trưởng.
- Phan Kính (1715–1761) — người làng Vĩnh Gia (nay thuộc Song Lộc cũ), đỗ Đình nguyên Thám hoa năm 1744.
Bản đồ Xã Trường Lưu
Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗
Xã, phường cũ hợp thành
Xã Trường Lưu được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1665/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:
| Đơn vị cũ | Huyện, quận, thị xã cũ | Tỉnh cũ | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| Xã Phú Lộc | Huyện Can Lộc | Tỉnh Hà Tĩnh | toàn bộ |
| Xã Thường Nga | Huyện Can Lộc | Tỉnh Hà Tĩnh | toàn bộ |
| Xã Kim Song Trường | Huyện Can Lộc | Tỉnh Hà Tĩnh | toàn bộ |
Hỏi đáp nhanh
Xã Trường Lưu gồm những xã cũ nào?
Ba xã Kim Song Trường, Thường Nga và Phú Lộc của huyện Can Lộc cũ. Riêng Kim Song Trường là xã đã gộp từ Kim Lộc, Song Lộc, Trường Lộc năm 2020.
Tên Trường Lưu có nghĩa là gì?
Là tên làng Trường Lưu, do Nguyễn Uyên Hậu lập giữa thế kỷ XV, xưa gọi là Tràng Lưu — quê dòng họ Nguyễn Huy. Chữ Hán gốc của tên làng chưa có văn bản công bố.
Trụ sở xã Trường Lưu ở đâu?
Tại trụ sở cũ của UBND xã Kim Song Trường.
Phúc Giang thư viện là gì?
Kho sách và trường học do Thám hoa Nguyễn Huy Oánh lập ở quê Trường Lưu sau năm 1783; 383 mộc bản của trường được MOWCAP công nhận di sản tư liệu ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương tháng 5/2016.
Diện tích, dân số xã Trường Lưu?
49,92 km² và 23.569 người theo số liệu sắp xếp năm 2025.
Cùng Huyện Can Lộc trước đây
- Xã Can Lộc 41.153
- Xã Đồng Lộc 27.783
- Xã Gia Hanh 28.473
- Xã Tùng Lộc 20.944
- Xã Xuân Lộc 25.448
← Toàn bộ 69 xã, phường của Hà Tĩnh Tra tên xã cũ → mới