Xã Hòa Trí

Tổng quan

Xã Hòa Trí là dải đất chuyển tiếp giữa đồng bằng sông Dinh và vùng núi biên giới tỉnh: phía đông là ruộng lúa sát khu trung tâm Ninh Hòa, phía tây là đồi núi giáp Đắk Lắk. Trụ sở xã đặt tại trụ sở UBND xã Ninh Thân cũ, ở thôn Đại Mỹ.

Theo phiếu sắp xếp, xã rộng 109,4 km², dân số 26.638 người, mật độ khoảng 243 người/km². Ba xã hợp thành là Ninh Thượng, Ninh Trung và Ninh Thân — trong đó Ninh Trung chính là xã được tách ra từ Ninh Thượng và Ninh Đông năm 1979, nên việc nhập ba xã là đưa một vùng làng vốn gắn bó về chung một đơn vị.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: Hòa Trí là tên mới, không trùng tên xã cũ nào trong ba xã hợp thành. Trong phương án ngày 16/4/2025, các đơn vị vùng Ninh Hòa được đặt tên theo số (“Ninh Hòa 1… 7”); tới phương án 24/4/2025 tỉnh bỏ cách đánh số và đơn vị gồm Ninh Thượng, Ninh Trung, Ninh Thân được đặt tên Hòa Trí. Báo chí chỉ nói các tên mới là “địa danh quen thuộc, gắn với lịch sử của vùng đất này”; chưa tìm thấy văn bản công khai giải thích riêng chữ “Hòa Trí” lấy từ tên làng, tổng hay tên di tích nào. Vì vậy phần nghĩa dưới đây chỉ là cách đọc theo chữ.

Phân tích Hán Việt: chữ Hòa trong địa danh Việt thường là 和 — hòa thuận, êm ấm, cũng là chữ cuối của tên vùng Ninh Hòa. Âm Trí có nhiều chữ Hán: 智 (trí tuệ, hiểu biết), 致 (đưa tới, đạt tới), 置 (đặt, sắp đặt). Chưa có văn bản gốc ghi chữ Hán của tên, nên không xác định chữ Trí nào được dùng và không gán nghĩa cho cả tên.

Tên các xã cũ: ba tên cũ cùng khuôn “Ninh + một chữ” của huyện Ninh Hòa sau 1975. Thượng (上: trên) và Trung (中: giữa); Ninh Thân là tên xã đã có trong danh sách 23 xã của huyện Ninh Hòa năm 1979.

Trùng tên: trên cả nước hiện không có đơn vị cấp xã nào khác tên Hòa Trí.

Địa lý

Xã nằm ở phía tây bắc vùng Ninh Hòa. Theo mô tả ranh giới hiện hành: phía bắc giáp xã Bắc Ninh Hòa, phía nam giáp xã Tây Ninh Hòa và xã Tân Định, phía đông giáp phường Ninh Hòa, phía tây giáp tỉnh Đắk Lắk.

Địa hình thấp dần từ tây sang đông: vùng phía tây là đồi núi thuộc rìa dãy Trường Sơn, có rừng sản xuất và rừng phòng hộ đầu nguồn; vùng phía đông là đồng bằng phù sa ven các nhánh thượng lưu sông Cái Ninh Hòa. Các suối nhỏ từ núi chảy xuống tạo nên nhiều ghềnh thác; tư liệu du lịch của thị xã Ninh Hòa cũ có nhắc “thác nước Bay Ninh Thượng”. Khí hậu như vùng đồng bằng Ninh Hòa — nhiệt đới gió mùa, mưa tập trung tháng 10–11, mùa khô có gió tây nam khô nóng.

Lịch sử

Vùng đất thuộc huyện Tân Định (từ 1653), rồi phủ Ninh Hòa. Sau năm 1975, Ninh Thượng và Ninh Thân là hai xã của huyện Khánh Ninh.

• 2/3/1979 — Quyết định 74-CP cắt các thôn Quảng Cư, Mông Phú, Vĩnh Thạnh của xã Ninh Thượng và các thôn Phú Văn, Thạch Sơn của xã Ninh Đông để lập xã Ninh Trung.
• 5/3/1979 — tách huyện Khánh Ninh; Ninh Thượng, Ninh Trung, Ninh Thân thuộc huyện Ninh Hòa.
• 25/10/2010 — huyện Ninh Hòa thành thị xã; ba xã giữ nguyên là xã.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 sắp xếp toàn bộ ba xã Ninh Thượng, Ninh Trung, Ninh Thân thành xã Hòa Trí, hoạt động từ 1/7/2025.

Sau sáp nhập xã có 19 thôn. Ngày 15/6/2026, HĐND xã ban hành Nghị quyết 17/NQ-HĐND sắp xếp còn 12 thôn: Chấp Lễ, Đại Mỹ, Đại Tập, Đồng Xuân, Mỹ Hoán, Nhĩ Sự, Phú Sơn, Phú Văn, Quảng Cư, Suối Mơ, Tân Hiệp, Thạch Định. Các tên Quảng Cư, Phú Văn vẫn là dấu nối với các thôn từng được cắt lập xã Ninh Trung năm 1979.

Dân cư – xã hội

Dân cư tập trung ở các làng phía đông, dọc đường liên xã nối với trung tâm Ninh Hòa; các thôn phía tây thưa hơn, gắn với đất đồi và rừng. Cư dân chủ yếu là người Kinh; nếp sống làng Việt miền Trung với đình, chùa làng và các họ tộc. Tên làng như Nhĩ Sự, Chấp Lễ, Đại Tập, Mỹ Hoán là những địa danh Hán Việt cũ còn được giữ.

Xã có trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở và trạm y tế ở các cụm dân cư cũ; học sinh trung học phổ thông chủ yếu học tại khu trung tâm Ninh Hòa. Địa chỉ mới ghi “xã Hòa Trí, tỉnh Khánh Hòa”.

Kinh tế

Nông nghiệp giữ vai trò chính. Vùng đồng bằng phía đông trồng lúa nước; đất gò đồi trồng mía — cây công nghiệp chủ lực của vùng Ninh Hòa, cung cấp nguyên liệu cho các nhà máy đường — cùng mì (sắn), bắp và cây ăn quả. Chăn nuôi bò, heo phát triển ở các thôn ven đồi.

Vùng núi phía tây có rừng trồng phục vụ khai thác gỗ nguyên liệu. Vùng Ninh Hòa cũ có tài nguyên sét gạch ngói, đá granit làm vật liệu xây dựng; một phần lao động của xã làm việc ở khu trung tâm Ninh Hòa và các khu công nghiệp phía biển.

Văn hóa

Đời sống văn hóa xoay quanh các đình làng — nơi tổ chức lễ cầu an, cầu mùa — và các chùa làng. Phong tục, ẩm thực theo dòng chung của Ninh Hòa: nem chua, bún cá, bánh xèo, bánh căn, bánh ướt. Sông suối, ghềnh thác ở phía tây xã là cảnh quan tự nhiên còn ít được khai thác du lịch.

Xã chưa có tư liệu công khai đầy đủ về danh mục di tích xếp hạng riêng; thông tin về đình, chùa cụ thể cần đối chiếu hồ sơ của ngành văn hóa tỉnh.

Bản đồ Xã Hòa Trí

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Hòa Trí được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thị xã Ninh Hòa trước đây

• Phường Đông Ninh Hòa 43.484
• Phường Hòa Thắng 26.822
• Phường Ninh Hòa 58.816
• Xã Bắc Ninh Hòa 32.329
• Xã Nam Ninh Hòa 31.293
• Xã Tân Định 40.481
• Xã Tây Ninh Hòa 17.540