Xã Bắc Ninh Hòa

Tổng quan

Xã Bắc Ninh Hòa là vùng đất của chiến khu Đá Bàn và của hai xã từng được tuyên dương anh hùng là Ninh An, Ninh Thọ — một trong những vùng căn cứ cách mạng tiêu biểu của Khánh Hòa. Ngày nay đây là xã rộng thứ hai trong vùng Ninh Hòa cũ, trải từ đồng bằng phía bắc thị xã cũ lên tới vùng núi thượng nguồn sông Đá Bàn giáp Đắk Lắk.

Theo phiếu sắp xếp, xã rộng 237,0 km², có 32.329 người, mật độ khoảng 136 người/km²; trụ sở đặt tại trụ sở UBND xã Ninh Thọ cũ. Ba xã hợp thành là Ninh An, Ninh Sơn và Ninh Thọ; trong đó Ninh Sơn được tách từ Ninh An năm 1998, nên lần sáp nhập này đưa hai xã “mẹ – con” về lại một đơn vị.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: tên ghép từ chỉ hướng Bắc với tên vùng Ninh Hòa, theo khuôn chung của đợt sắp xếp ở vùng này (Bắc, Nam, Tây Ninh Hòa và phường Đông Ninh Hòa quanh phường lõi Ninh Hòa). Phương án ngày 16/4/2025 đặt các đơn vị vùng này theo số (“Ninh Hòa 1”, “Ninh Hòa 2”…); phương án 24/4/2025 thay bằng tên Bắc Ninh Hòa, giữ được tên vùng mà vẫn chỉ rõ vị trí.

Phân tích Hán Việt: Bắc 北 là phương bắc. Ninh Hòa là 寧和: Ninh nghĩa là yên ổn, an lành; Hòa nghĩa là hòa thuận. Tên Ninh Hòa có từ năm 1831 khi vua Minh Mạng đổi phủ Bình Hòa thành phủ Ninh Hòa. Như vậy “Bắc Ninh Hòa” là tên định vị (phía bắc Ninh Hòa), không mang một nghĩa Hán Việt riêng ngoài nghĩa của tên vùng.

Tên các xã cũ: Ninh An (安: yên), Ninh Sơn (山: núi), Ninh Thọ (壽: sống lâu). Các tên này nay còn ở tên thôn và trong ký ức về “xã anh hùng Ninh An – Ninh Thọ”.

Dễ nhầm: Bắc Ninh Hòa không liên quan đến tỉnh Bắc Ninh; và “Ninh Sơn” ở đây là xã cũ của Ninh Hòa, khác với xã Ninh Sơn mới (vùng Ninh Sơn, Ninh Thuận cũ) cũng thuộc tỉnh Khánh Hòa. Xã còn có thôn tên Ninh Ích — trùng tên với xã Ninh Ích cũ nay thuộc Nam Ninh Hòa, cần phân biệt khi đọc tài liệu. Trên cả nước không có đơn vị nào khác tên Bắc Ninh Hòa.

Địa lý

Xã nằm ở phía tây bắc vùng Ninh Hòa cũ. Theo mô tả ranh giới hiện hành: phía bắc giáp xã Vạn Hưng (vùng Vạn Ninh cũ), phía nam giáp phường Ninh Hòa và xã Hòa Trí, phía đông giáp phường Đông Ninh Hòa, phía tây giáp tỉnh Đắk Lắk.

Địa hình thấp dần từ tây sang đông. Phía tây là vùng núi rừng — phần lớn diện tích xã — nơi bắt nguồn của sông Đá Bàn, nhánh phía bắc của hệ thống sông Cái Ninh Hòa. Vùng thượng nguồn hệ sông này có hồ chứa nước Đá Bàn, công trình thủy lợi lớn của Ninh Hòa. Phía đông là đồng bằng và gò đồi thấp. Phía bắc vùng Ninh Hòa có các dốc Giồng Thanh và Đá Trắng. Đường sắt Bắc – Nam qua xã có ga Hòa Huỳnh, nằm giữa ga Giã và ga Ninh Hòa.

Theo tài liệu về vùng Vạn Ninh – Ninh Hòa, địa bàn giáp ranh phía bắc có các mỏ khoáng sản như cao lanh (Xuân Tự) — nay thuộc xã Vạn Hưng láng giềng. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, mưa tập trung tháng 10–11.

Lịch sử

Vùng đất thuộc huyện Tân Định thời chúa Nguyễn, sau thuộc phủ Ninh Hòa. Trong hai cuộc kháng chiến, vùng núi Đá Bàn là căn cứ của lực lượng cách mạng Ninh Hòa — chiến khu Đá Bàn; hai xã Ninh An và Ninh Thọ được tài liệu địa phương ghi là “xã anh hùng”. Tên thôn Đá Bàn vẫn còn trong danh sách thôn của xã.

• 5/3/1979 — huyện Ninh Hòa tách khỏi huyện Khánh Ninh, có các xã Ninh An và Ninh Thọ.
• 19/11/1998 — thành lập xã Ninh Sơn trên cơ sở 17.175 ha diện tích tự nhiên và 6.267 người của xã Ninh An.
• 2010 — huyện Ninh Hòa thành thị xã; ba xã giữ nguyên.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 sắp xếp ba xã Ninh An, Ninh Sơn, Ninh Thọ thành xã Bắc Ninh Hòa, hoạt động từ 1/7/2025.

Sau sáp nhập xã có 21 thôn; ngày 15/6/2026 HĐND xã ban hành Nghị quyết 24/NQ-HĐND sắp xếp còn 13 thôn: An Điền, Chánh Bình, Đá Bàn, Gia Mỹ, Hòa Mỹ, Hòa Phú, Hòa Sơn, Hòa Thiện, Lạc Thọ, Ngọc Sơn, Ninh Ích, Sơn Lộc, Xuân Mỹ.

Dân cư – xã hội

Dân cư đông ở vùng đồng bằng và dọc đường giao thông phía đông; vùng núi phía tây (Ninh Sơn cũ) thưa dân, chủ yếu là các hộ làm nông – lâm nghiệp. Phần lớn cư dân là người Kinh. Truyền thống cách mạng là một phần bản sắc của cộng đồng: các nhà bia, nghĩa trang liệt sĩ, ngày truyền thống của xã anh hùng là dịp sinh hoạt chung.

Xã có các trường mầm non, tiểu học, trung học cơ sở và trạm y tế theo ba cụm xã cũ; học sinh trung học phổ thông đi học ở khu trung tâm Ninh Hòa. Địa chỉ mới ghi “xã Bắc Ninh Hòa, tỉnh Khánh Hòa”.

Kinh tế

Nông – lâm nghiệp là trụ cột. Đồng bằng phía đông trồng lúa nước nhờ hệ thống thủy lợi của vùng sông Đá Bàn; đất gò đồi trồng mía, mì, bắp — mía là cây công nghiệp chủ lực của vùng Ninh Hòa. Vùng núi phía tây có rừng phòng hộ đầu nguồn và rừng sản xuất; chăn nuôi bò, trồng rừng nguyên liệu là sinh kế phổ biến của các thôn ven núi.

Hồ Đá Bàn và vùng chiến khu cũ được thị xã Ninh Hòa trước đây đưa vào danh mục điểm tham quan, gợi hướng du lịch về nguồn kết hợp sinh thái lòng hồ.

Văn hóa – di tích

Chiến khu Đá Bàn là địa danh lịch sử nổi bật nhất của xã, được nhắc trong tài liệu giới thiệu Ninh Hòa cùng với căn cứ Cần Vương và danh hiệu xã anh hùng Ninh An – Ninh Thọ. Bên cạnh đó là đình, chùa làng ở các thôn đồng bằng với lễ cúng đình cầu an hằng năm.

Ẩm thực theo dòng chung Ninh Hòa: nem chua, bún cá, bánh xèo, bánh căn; vùng ven hồ có cá nước ngọt đánh bắt tại chỗ.

Bản đồ Xã Bắc Ninh Hòa

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Bắc Ninh Hòa được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1667/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Thị xã Ninh Hòa trước đây

• Phường Đông Ninh Hòa 43.484
• Phường Hòa Thắng 26.822
• Phường Ninh Hòa 58.816
• Xã Hòa Trí 26.638
• Xã Nam Ninh Hòa 31.293
• Xã Tân Định 40.481
• Xã Tây Ninh Hòa 17.540