Xã Bắc Sơn

Tổng quan

Xã Bắc Sơn là trung tâm của vùng thung lũng cùng tên ở phía tây tỉnh Lạng Sơn. Từ năm 1985 đến hết tháng 6/2025, đây là nơi đặt huyện lỵ huyện Bắc Sơn; sau khi bỏ cấp huyện, xã mới giữ trụ sở Đảng ủy, HĐND, UBND tại trụ sở cũ của thị trấn Bắc Sơn.

Xã gộp ba đơn vị: thị trấn Bắc Sơn (đã nhận thêm xã Hữu Vĩnh từ năm 2020), xã Bắc Quỳnh (hợp từ hai xã Bắc Sơn và Quỳnh Sơn năm 2020) và xã Long Đống. Diện tích 80,46 km², dân số 16.907 người, mật độ khoảng 210 người/km² — cao nhất trong sáu xã thuộc vùng Bắc Sơn cũ, dù diện tích lại nhỏ nhất.

Ba điểm nhận diện của xã: thị tứ cũ của huyện với Bảo tàng Khởi nghĩa Bắc Sơn; núi Nà Lay nhìn xuống cánh đồng lúa giữa vòng núi đá vôi; và làng du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn của người Tày, được Tổ chức Du lịch Liên Hợp Quốc (UN Tourism) chọn vào danh sách Làng du lịch tốt nhất năm 2025.

Tên gọi và ý nghĩa

Nguồn gốc: xã mới mang tên Bắc Sơn — tên đã có trước cả ba đơn vị hợp thành. Trước năm 1894, “Bắc Sơn” đã là tên một tổng của huyện Võ Nhai (tỉnh Thái Nguyên). Năm 1894, chính quyền Pháp tách năm tổng Bắc Sơn, Nhất Thể, Quỳnh Sơn, Tân Lu, Vĩnh Yên của Võ Nhai để lập châu Bắc Sơn, đặt vào tỉnh Lạng Sơn; châu sau thành huyện Bắc Sơn. Tên này lần lượt đặt cho thị trấn huyện lỵ (1985) và cho một xã cũ (xã Bắc Sơn, nhập với Quỳnh Sơn thành Bắc Quỳnh năm 2020). Khi sắp xếp năm 2025, tên huyện được giữ lại cho đơn vị đặt ở trung tâm huyện cũ.

Phân tích Hán Việt: Bắc là chữ 北 — phương bắc; Sơn là chữ 山 — núi. Ghép lại 北山 nghĩa đen là “núi phía bắc”. Các nguồn đã tra không giải thích vì sao chọn tên khi lập châu, nên “núi phía bắc” chỉ là nghĩa theo mặt chữ.

Tên các đơn vị cũ: Quỳnh Sơn — cũng là tên một trong năm tổng lập châu năm 1894 — và Hữu Vĩnh nay là tên làng, khu; Long Đống và Bắc Quỳnh thôi là tên xã. Tên Bắc Quỳnh (2020–2025) là tên ghép từ chữ đầu của Bắc Sơn và Quỳnh Sơn.

Một tên, nhiều tầng nghĩa: “Bắc Sơn” vừa là tên xã, vừa là tên huyện cũ, vừa là tên văn hóa Bắc Sơn thời đồ đá mới và tên khởi nghĩa Bắc Sơn năm 1940. Hai cái sau dùng tên cả vùng huyện, không riêng phạm vi xã. Trong danh sách 3.321 đơn vị cấp xã sau sắp xếp, chỉ có một xã Bắc Sơn, nên ghi “xã Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn” là đủ phân biệt.

Địa lý

Xã nằm ở lòng chảo của thung lũng Bắc Sơn — một dải đồng bằng giữa núi được bao quanh bởi các khối núi đá vôi. Vùng huyện cũ có các đỉnh núi cao 500–1.200 m, đỉnh Khau Bao khoảng 1.107 m; trong phạm vi xã, mốc dễ nhận nhất là núi Nà Lay (khoảng 600 m) ngay cạnh thị tứ, lên đỉnh qua khoảng 1.200 bậc đá, từ đó nhìn bao quát cánh đồng. Đầu năm 2026 xã triển khai dự án dựng cột cờ trên đỉnh Nà Lay.

Khối đá vôi Bắc Sơn cùng các thung lũng, hang động là một phần của Công viên địa chất Lạng Sơn, được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu ngày 17/4/2025.

Xung quanh xã là các xã khác của vùng Bắc Sơn cũ: Tân Tri ở phía tây, Vũ Lăng ở phía nam, Hưng Vũ ở phía đông nam; phía bắc là vùng Bình Gia cũ (Thiện Long, Bình Gia). Khí hậu nhiệt đới gió mùa vùng núi, mùa đông lạnh và khô; mùa hè mưa nhiều. Đất ruộng trong thung lũng hợp với lúa nước hai vụ, chân núi đá hợp với quýt và cây ăn quả.

Lịch sử

Vùng Bắc Sơn có người ở từ rất sớm: các hang động, mái đá quanh thung lũng là nơi đầu tiên phát hiện di vật của văn hóa Bắc Sơn — văn hóa sơ kỳ đồ đá mới, nối tiếp văn hóa Hòa Bình, cách nay khoảng 10.000–8.000 năm, với công cụ đá đẽo và mài, đồ gốm sớm.

Trước năm 1894, đất này thuộc huyện Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên. Châu Bắc Sơn được lập năm 1894 và là địa bàn của khởi nghĩa Bắc Sơn: đêm 27/9/1940, sau khi quân Pháp thua Nhật ở Lạng Sơn và rút qua châu Bắc Sơn, quân và dân các dân tộc tấn công đồn Mỏ Nhài (nay thuộc xã Hưng Vũ) và làm chủ châu lỵ. Khi Pháp phản công, quân Pháp tiến vào từ hướng đèo Tam Canh — đèo nằm trên đất xã Long Đống cũ, nay thuộc xã Bắc Sơn. Đèo Tam Canh là một trong 12 điểm của Di tích quốc gia đặc biệt Khởi nghĩa Bắc Sơn (xếp hạng năm 2016).

Các mốc hành chính của phần đất xã hiện nay:

• 1975–1978 — huyện Bắc Sơn thuộc tỉnh Cao Lạng, rồi trở về Lạng Sơn.
• 30/1/1985 — lập thị trấn Bắc Sơn, huyện lỵ, từ một phần đất các xã Hữu Vĩnh và Long Đống.
• 2013 — Thủ tướng công nhận các xã Bắc Sơn, Quỳnh Sơn, Hữu Vĩnh (cùng năm xã khác của huyện) là vùng An toàn khu của Trung ương thời kháng chiến chống Pháp.
• 1/1/2020 — nhập xã Hữu Vĩnh vào thị trấn Bắc Sơn; hợp hai xã Bắc Sơn và Quỳnh Sơn thành xã Bắc Quỳnh.
• 16/6/2025 — Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 nhập thị trấn Bắc Sơn, xã Bắc Quỳnh, xã Long Đống thành xã Bắc Sơn; từ 1/7/2025 huyện Bắc Sơn kết thúc hoạt động.

Dân cư – xã hội

Xã có 16.907 người. Dân cư dày nhất ở khu thị tứ cũ dọc quốc lộ 1B, nơi có chợ, trường, cơ sở y tế và các cơ quan trước đây của huyện; các làng Tày ở rìa thung lũng như Quỳnh Sơn giữ lối cư trú truyền thống, nhà sàn quây quần dưới chân núi, ruộng trải ra phía trước.

Cộng đồng chủ yếu là người Tày, cùng người Nùng, Kinh và Dao — các dân tộc sinh sống trên vùng Bắc Sơn cũ. Đời sống tinh thần gắn với hát Then, đàn tính, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và các vị thần làng.

Là trung tâm huyện cũ, xã có mạng lưới trường học các cấp, trung tâm y tế và các thiết chế văn hóa phục vụ cả vùng. Từ tháng 7/2026, xã có Trạm Dịch vụ công số hướng dẫn người dân làm thủ tục trực tuyến.

Kinh tế

Nông nghiệp là nền: lúa nước trên cánh đồng thung lũng, ngô, rau, chăn nuôi gia súc gia cầm. Vùng Bắc Sơn nổi tiếng với quýt vàng Bắc Sơn — cây bản địa trồng dọc chân núi đá, chín từ cuối tháng 11 đến tháng 1 năm sau; nhãn hiệu tập thể “quýt vàng Bắc Sơn” được Cục Sở hữu trí tuệ bảo hộ từ tháng 10/2017. Vùng trồng quýt đã mở rộng sang các xã cũ Bắc Quỳnh (trước là Bắc Sơn, Quỳnh Sơn) và Hữu Vĩnh, nay đều thuộc xã.

Thương mại – dịch vụ tập trung ở thị tứ cũ. Hướng đi đáng chú ý nhất là du lịch cộng đồng: làng Quỳnh Sơn có 12 cơ sở lưu trú, trong đó 9 cơ sở đủ điều kiện kinh doanh; khách đến gặt lúa, nghe Then, gói bánh, leo núi Nà Lay. Lễ hội Mùa vàng gắn với mùa lúa chín là sự kiện thường niên kéo khách về thung lũng.

Văn hóa

• Bảo tàng Khởi nghĩa Bắc Sơn — lưu giữ tư liệu, hình ảnh, hiện vật về diễn biến và ý nghĩa cuộc khởi nghĩa 1940, đồng thời mô phỏng nơi cư trú của người tiền sử và trưng bày di vật khảo cổ khai quật ở Bắc Sơn; nhà bảo tàng dựng theo dáng nhà sàn Tày, không thu vé vào cửa; khuôn viên có nhà sàn tưởng niệm các chiến sĩ du kích Bắc Sơn.
• Đèo Tam Canh — điểm di tích thuộc Di tích quốc gia đặc biệt Khởi nghĩa Bắc Sơn.
• Làng Quỳnh Sơn — làng Tày với nhà sàn mái ngói âm dương, điệu Then, nếp sinh hoạt cộng đồng; được UN Tourism vinh danh là Làng du lịch tốt nhất năm 2025, chọn từ hơn 270 hồ sơ của 65 quốc gia.

Ngày 27/9 hằng năm, xã tổ chức kỷ niệm Khởi nghĩa Bắc Sơn (năm 2026 là kỷ niệm 86 năm). Mùa thu hoạch lúa có Lễ hội Mùa vàng; dịp Tết, quýt chín vàng trên các vườn dưới chân núi.

Giao thông

Quốc lộ 1B chạy qua xã, nối thung lũng Bắc Sơn với Võ Nhai – Thái Nguyên ở phía tây và với vùng Bình Gia, Văn Quan, thành phố Lạng Sơn ở phía đông bắc. Từ thị tứ có đường liên xã tỏa về Vũ Lăng, Hưng Vũ và Tân Tri.

Hành chính

Địa chỉ từ 1/7/2025 ghi: thôn/khu …, xã Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn, không còn “thị trấn Bắc Sơn” hay “huyện Bắc Sơn”. Người dân thị trấn cũ và hai xã Bắc Quỳnh, Long Đống làm thủ tục tại UBND xã Bắc Sơn (trụ sở cũ của thị trấn).

Bản đồ Xã Bắc Sơn

Ghim đặt tại vị trí trụ sở xã. Mở trên Google Maps ↗

Xã, phường cũ hợp thành

Xã Bắc Sơn được lập từ 3 đơn vị cấp xã cũ theo Nghị quyết 1672/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội:

Cùng Huyện Bắc Sơn trước đây

• Xã Hưng Vũ 12.122
• Xã Nhất Hòa 11.400
• Xã Tân Tri 11.485
• Xã Vũ Lăng 13.562
• Xã Vũ Lễ 12.944